De Regenboognatie staat op scherp

Door de moord op Eugene Terre’Blanche door twee jonge zwarten is de sfeer in Zuid-Afrika om te snijden. Is het WK Voetbal in gevaar? Dat niet, maar ‘een oorlog is zo begonnen’.

Er ligt een blond meisje op het gras. Twee jaar oud is ze, misschien drie. Ze slaapt. Op een dekentje. Oogjes dicht, duimpje in de mond. Om haar heen staan haar ouders. Vader heeft een shirt aan met daarop de tekst ‘100% Boer’. Moeder heeft de vlag van de Afrikaner Weerstandsbeweging (AWB) met beide handen stevig vast. Opa en oma zitten in volledige uitrusting van diezelfde beweging in zelf meegebrachte stoelen. De familie heeft geen plaatsen in de Protestaanse Kerk aan de Visserstraat in Ventersdorp kunnen bemachtigen. Daar is de dienst bezig voor Eugene Terre’Blanche, hun leider die eerder in de week is vermoord door twee jonge zwarten. Als het oude volkslied van Zuid-Afrika wordt ingezet, gaat iedereen staan. Ook opa en oma. Het blonde meisje slaapt vredig door.

Twee uur eerder proberen we Ventersdorp in te rijden. Vijf kilometer voor het geboortedorp van Terre’Blanche staan we al muurvast. Sympathisanten uit het hele land komen hem de laatste eer bewijzen. Bij binnenkomst krijgen we van twee jongens – kortgeknipt, bruine kleding, wapens bij de hand – een kaart. Beskerming Vir Die Afrikaner (Bescherming voor de Blanke Afrikanen) staat er op. Als we worden aangevallen, kunnen we het nummer op de kaart bellen en zullen zij direct in actie komen.

De laatste kilometers lopen we. De menigte is volkomen wit. De enkele zwarte aanwezige is journalist of cameraman. Naast ons loopt een groep mannen. Veertigers, geen Boeren. Ik vraag waarom zij hier zijn. “We komen uit Johannesburg en zijn er doodziek van. Het gaat maar door. Blanken worden langzamerhand allemaal uitgemoord. Door hier te zijn willen we aangeven dat we er genoeg van hebben.”


De moord op Terre’Blanche op 3 april heeft een open zenuw geraakt in de Zuid-Afrikaanse samenleving. Media berichtten de afgelopen anderhalve week obsessief over zijn dood. Over de schermutselingen tussen zwarten en blanken in Vensterdorp tijdens het voorkomen van de verdachten bij de rechtbank. Over de details van de moord – “Na zijn gezicht te hebben bewerkt met pijpen en hakmessen trokken de daders zijn broek naar beneden.” En ook werden foto’s van het met bloed besmeurde bed van Terre’Blanche en een close-up van zijn afgebroken tand op de vloerbedekking gepubliceerd.

De Regenboognatie – de naam is geïntroduceerd in 1994 nadat de Apartheid was afgeschaft – is door de moord van kleur verschoten. De tegenstellingen tussen zwart en wit staan weer op scherp. En dat terwijl Zuid-Afrika met het WK in aantocht juist het beeld van een verenigd kleurrijk land aan de wereld wil tonen. Maar dat lukt niet, zeker niet met personen als Julius Malema. Hij is voorzitter van de ANC Youth League. De jongerenorganisatie is niet te vergelijken met een jeugdafdeling van een politieke partij in Nederland. De leider van de Youth League heeft veel macht in de Zuid-Afrikaanse samenleving. Malema kwam na de moord op Terre’Blanche onder vuur te liggen. Door zijn arrogante houding, radicale uitspraken – “Een goede imperialist is een dode imperialist” – en het blijven zingen van het omstreden ANC-strijdlied Kill the Boer (Dood de Boer) wordt hij door de (vooral blanke) bevolking medeverantwoordelijk gehouden voor de moord op Terre’Blanche. President Jacob Zuma, die na de moord in eerste instantie alleen opriep tot kalmte bewaren, heeft Malema afgelopen week gezegd te stoppen met zijn opruiende taal en hem verboden het lied nog te zingen.


Na dat dwangbevel gaf Malema op een druk bezochte persconferentie in het ANC-gebouw in Johannesburg uitleg. Malema (27) is in Nederland nog niet bekend, maar dat zal niet lang meer duren. Zijn voorbeeldland is Zimbabwe, Robert Mugabe zijn held. Als hij Zuma opvolgt als president wil hij het land net zo herverdelen als Mugabe. Tijdens zijn persconferentie, een twee uur durende onemanshow, sneerde Malema dat ‘de rijken in Sandton (een welgestelde wijk in Johannesburg) alleen maar oordelen vanuit hun airconditioned huizen’. Toen een BBC-journalist opmerkte dat Malema daar zelf ook woont, ontplofte het hoofd van de ANC Youth League. “Klootzak,” schreeuwde hij naar de journalist. “Ik duld hier geen spionnen. Dit is het Huis van de Revolutie. Het hoofdkwartier van een Revolutionaire Partij waardoor Zuid-Afrikanen zijn bevrijd. Je kunt ons verachten, maar niet hier. Pak onmiddellijk je spullen en verdwijn.”

Daarvoor had Malema het journaille er ook al van langs gegeven. Hij vond dat zij van Terre’Blanche, die drie jaar in de cel heeft gezeten voor poging tot doodslag op een zwarte Zuid-Afrikaan, een held hadden gemaakt. “Ja, hij is vermoord, maar jullie zijn een stelletje malloten. Niemand van de hier aanwezigen heeft zich afgevraagd waaróm de jongens hem hebben vermoord. Jullie schrijven dat het zou gaan om het niet ontvangen van hun loon van 600 rand (60 euro). Mijn vraag is: is dat een rechtvaardig ‘salaries’?” De entertainer – wat je ook over de man kunt zeggen, saai is hij niet – herpakt zich en vervolgt zijn betoog over Terre’Blanche. “Het is jammer dat hij gestorven is. Hij was een racist en het was mooi geweest als hij tijdens zijn leven tot inkeer was gekomen.”


Daar denken de Boeren in Ventersdorp heel anders over. De dochter van Terre’Blanche zei tegen The Star: “Mijn vader was een lieve man. Hij behandelde iedereen – of die nou zwart of wit was – zoals hijzelf behandeld wilde worden.” Opmerkelijk in het verhaal over Terre’Blanche is dat de twee verdachten niet zijn gevlucht, maar hebben gewacht op de politie. Dat voedt bij de blanken de gedachte dat het helemaal niet om geld ging, maar dat er een vooropgezet plan was voor de moord. AWB-leden denken dat er een samenzwering bestaat om de Boeren uit te roeien. Enige grond voor die gedachte lijkt er wel te zijn: de laatste vijftien jaar zijn 3100 van hen vermoord. Maar inmiddels gaat ook het verhaal dat Terre’Blanche seks zou hebben gewild met zijn daders.

“De kwestie-Terre’Blanche heeft niets met voetbal te maken. Daarom wil Danny Jordaan (hoofd van het WK 2010 organisatiecomité) niet reageren,” zegt woordvoerder Rich Mkondo. Gelijk heeft hij. Toch zal het comité zich zorgen maken sinds het nieuws over Terre’Blanche bekend werd. Vooral over de reacties na de moord. De AWB riep buitenlanders officieel op niet naar het WK – dat op 11 juni begint – te komen. Sommige Boeren kondigden aan de komende maanden wraak te zullen nemen en er verschenen sensationele krantenkoppen in de wereldpers (‘Civil War Could Erupt in South Africa’ kopte de Britse Daily Star). Buitenlandse voetbalfans die in juni Zuid-Afrika willen bezoeken, waren al murw van alle berichten over de hoge criminaliteit, maar dat zij ook met een ontwrichte staat in aanraking zouden komen, is nieuw.

Het enige wat de organisatie kan doen, is melden dat alle verhalen niet kloppen en dat het publiek veilig is. En dat doen de verantwoordelijken dan ook al maanden. Omdat het belang zo groot is, worden zij daarin bijgestaan door de politiek en zo’n beetje alle instellingen in het land. Lawrence Schlemmer, vicepresident van het South African Institute of Race Relations, meldt dat er geen reden is waarom de moord, hoe tragisch ook, de veiligheid van de spelers en de fans zou beïnvloeden. Dat de wereld denkt dat er een burgeroorlog aankomt, is naar zijn mening onzin. “Al sinds 1950 wordt dat gezegd, maar zestig jaar later is er nog steeds geen sprake van.” Dirk Kotzé, hoogleraar politicologie bij Unisa (Department of Political Sciences, University of South Africa) denkt ook dat het wel meevalt. “De AWB zal geen oorlog ontketenen. Het is slechts een kleine groepering in de Zuid-Afrikaanse samenleving. Op de begrafenis van Terre’Blanche heeft u ze waarschijnlijk allemaal bij elkaar gezien. Ze zijn geen machtsfactor van belang meer.”‘


Toch is niet iedereen gerust op een goede afloop. Op straat tref je wel degelijk Zuid-Afrikanen die rekening houden met donkere scenario’s. Paula Carreira (49) woonde vijftien jaar in Angola en leeft nu drie decennia in Zuid-Afrika. “Toen ik het nieuws hoorde. moest ik een paar keer slikken. In Angola heb ik gezien hoe een samenleving opeens kan ontploffen. Een oorlog is zo begonnen. Ik ben bang dat het ook in Zuid-Afrika kan gebeuren, zéker in Zuid-Afrika.”

John Stockton (67) is rugbyfan. “Vooral blanken spelen die sport hier. Er is sprake van dat interlands tussen Zuid-Afrika en Nieuw-Zeeland niet meer in Pretoria (een witte stad) worden gespeeld, maar in het gerenoveerde Soccer City Stadium vlak bij de township Soweto (waar de finale van het WK Voetbal zal plaatsvinden). Ik – maar ik denk dat ik ook spreek voor veel andere rugbyfans – ga daar niet naar toe, want ik wil graag nog een aantal jaar leven.”

Terre’Blanche werd 69 jaar. Tegenover de kerk waar de uitvaartdienst plaatsvond, hangt een groot portret van hem met daarop de tekst: “Vermoord door de Zuid-Afrikaanse regering.” Adam Habib, hoogleraar politieke wetenschappen aan de Universiteit van Johannesburg, gelooft niet dat het ANC er iets mee te maken heeft. “Het is geen politieke moord. De dood van Terre’Blanche zegt eerder iets over de huidige staat van ons land. We zijn een samenleving in problemen. De moord weerspiegelt de gewelddadige maatschappij waarin wij leven, waarin blanken, maar ook tientallen zwarten per dag worden gedood. Dat is het probleem en daar moet de regering aan werken. De enige manier is de polarisatie tegen gaan.”


President Jacob Zuma kreeg kritiek op ‘zijn lakse optreden’ na de moord. Niet hij, maar Helen Zille (leider van de oppositiepartij Democratic Alliance) nam het initiatief voor politiek overleg. Habib is het met de kritiek niet eens. “Zuma had misschien iets sneller kunnen reageren. Toch denk ik dat hij wel degelijk goed gehandeld heeft. Het ANC heeft de moord veroordeeld. Er is een minister naar de begrafenis gestuurd. Terwijl Terre’Blanche toch niet bepaald een vriend was van het ANC.”

Commentatoren vonden dat de president Malema te laat corrigeerde. Niet alleen in het veroordelen van het zingen van het Dood de Boer-lied, maar ook in het bekritiseren van Malema’s optreden bij de persconferentie. Pas toen een dag na zijn uitbarsting tegen de BBC-journalist in de Zuid-Afrikaanse media een heftige polemiek ontstond over het gedrag van Malema, reageerde Zuma. Dirk Kotzé begrijpt het dilemma van de president. “Het ANC is één groot mijnenveld. Zuma wil de eenheid binnen de partij bewaren, maar hij heeft met diverse richtingen te maken en moet voortdurend balanceren op een dun koord. Meer dan de helft van de ANC-leden is jonger dan dertig jaar. Onder hen heeft Malema een enorme aanhang. Als Zuma hun woordvoerder monddood maakt, verliest hij dat deel van de kiezers.”

Julius Malema en Terre’Blanche. De twee domineerden de afgelopen weken het Zuid-Afrikaanse nieuws en staan ondanks hun verschil in leeftijd – “Wat weet Malema nu van Apartheid, hij was dertien toen die werd afgeschaft!” – symbool voor de toegenomen spanningen in het land. Op de persconferentie werd Malema gevraagd of hij naar de begrafenis van Terre’Blanche zou gaan als hij een uitnodiging zou krijgen. “Nooit,” antwoordde de leider van de Youth League, waarna hij direct een aantal andere strijdliederen uit zijn repertoire begon te zingen.


Op de begrafenis van Terre’Blanche richt alle woede zich op Malema. Op een bord van een man langs de weg staat: “Malema heeft precies dezelfde kleur als mijn kak.” Terwijl ik de tekst noteer, komt een aantal AWB’ers op mij af. Om hun arm het embleem van hun Beweging, dat verdacht veel lijkt op het hakenkruis. Spontaan zeggen ze over Malema: “Het is een aap.” “Het is de allergrootste racist van Zuid-Afrika.” De leider van de ANC Youth League weet dat de Boeren zijn hoofd willen. Op de persconferentie een dag eerder zegt hij: “Als zij mij willen doden, komen ze maar. Ik zal me verdedigen, ik ben klaar om te sterven.” Dat geldt ook voor de Boeren. De man van het ‘kak’-bord zegt: “Wij hebben dit land ook opgebouwd. Als het vermoorden van blanken niet stopt, nemen we maatregelen. Als het niet goedschiks kan, dan maar kwaadschiks.”

In dit klimaat moet het WK Voetbal worden gehouden en aan de toekomst van het land worden gewerkt. De boel bij elkaar houden voor het WK zal nog wel lukken. Maar hoe ziet de toekomst van de regenboognatie eruit op langere termijn? Kan het blonde meisje dat zo vredig op haar dekentje in Ventersdorp lag te slapen dat over tien jaar nog steeds doen? Als Julius Malema dan president van Zuid-Afrika is, kun je daar een hard hoofd in hebben.

Met dank aan Beyond Your World; Daniël de Jonge, Manon van Ketwich, Astrid Priester, Jelte Koopmans, Esperanza Claasen, Peter Ruiter, Laura Spoelstra.

De beweging werd in 1973 opgericht door Eugene Terre’Blanche. Het doel van de extreem-rechtse politieke organisatie was een eigen onafhankelijke Boerenstaat, afgescheiden van Zuid-Afrika. In de jaren tachtig en negentig hadden ze een half miljoen leden en kwamen ze veel in de publiciteit. De laatste jaren werd de rol van de beweging in het publieke debat minder. Deze week werd Steyn van Ronge benoemd als opvolger van Terre’Blanche.

Martin Bons