De ondraaglijke ernst van Nederland 2

Met een ongekend aantal nieuwe programma’s voor het nieuwe tv-seizoen schept de Publieke Omroep verwachtingen. De vraag is echter of ze die ook in kunnen lossen met het bombardement aan actualiteitenrubrieken en nieuwsflarden dat ze op de argeloze kijker afvuren. Er is namelijk iets vreselijk mis met de Nederlandse televisie.

131 nieuwe programma’s beloofde de Publieke Omroep voor het seizoen 2010-2011. 131! Ik heb het toch niet gedroomd? Dat is niet veel, dat is kolossaal. 131 is een best hoog priemgetal, dat kan al geen toeval zijn. Slechts door zichzelf deelbaar, dat herbergt een boodschap. 131 boeken, ik haal het niet per jaar. Weleens van iets 131 stuks achter elkaar gegeten? Augurken, oesters, Milky Ways? Ondoenlijk. 131, het was het rugnummer van Sylvain Chavanel, uitverkoren tot de meest strijdlustige renner in de Tour de France van 2010. Wéér een teken.

131, het werd ergens door een omroepbestuurder gemeld, een lijst werd niet bijgeleverd en de tv-watcher tast panisch in het duister. Wat als je iets over het hoofd ziet en je er ergens in mei 2011 nog maar 112 (of erger nog: 87) gezien hebt?

131 nieuwe bomen in het overvolle bos, laat het kappen beginnen!

Dat was het plan: zo veel mogelijk van die nieuwe programma’s (en daarbij opgeteld die van de commerciële zenders) te bekijken en te beoordelen. Lichtelijk satire bedrijven over de ruggen van de RTL-succesnummers Benidorm Bastards en Oh Oh Cherso, met bezorgdheid maar bemoedigend de Madiwodovrijdagshow analyseren, de neergang van Marc-Marie en Beau in De zaterdagavondshow met Marc-Marie & Beau betreuren en begrijpen.

Maar dat ging niet door.

Want er ging iets heel erg mis op de Nederlandse televisie.

In blijde verwachting werd uitgekeken naar Ochtendspits, het ontbijtprogramma van het razendsnel tot een afkorting verworden Wakker Nederland. Een volwassen televisieland heeft een volwassen ochtendmagazine. Hoe dat gemaakt moet worden, kun je dagelijks zien op de BBC en al decennialang bij NBC’s Today en Good Morning America van ABC. Een studio aan de straat, beetje gezellig ingericht, gesprekken en items afgewisseld met korte (!) nieuwsbulletins. Winst ten opzichte van voorganger Goedemorgen Nederland is dat het uur dat tussen zeven en acht gemaakt wordt niet opnieuw tussen acht en negen wordt uitgezonden. Het is ook lekkerder wakker worden met Petra Grijzen (en zelfs – voor de andere smaak – Alex de Vries) dan met Sven Kockelman.


Maar de inhoudelijke ambities gingen niet gepaard met enige pretentieuze uitstraling. ’s Nachts worden twee wandjes en een desk in het Pauw & Witteman-decor geschoven, het is armoedig. Dat schijnt 11.000 euro per aflevering te mogen kosten (zo’n 2000 meer dan voorloper Goedemorgen Nederland), hetgeen in een jaar 2,8 miljoen opsoupeert – minder dan de helft van het totale WNL-budget. En dat voor het voornaamste podium van rechts Nederland! Buitenshots worden als bumper gebruikt, maar wekken de indruk dat de politie op het terrein van de Westergasfabriek een bewakingscamera heeft geïnstalleerd om een potloodventer op te sporen. Ochtendspits is journalistiek-degelijk, maar niet lekker. Behalve op de première-ochtend scoorde het RTL Nieuws elke ochtend (met Jan de Hoop) hogere pieken dan Ochtendspits.

De ondraaglijke saaiheid van de ernst was zijn opmars begonnen.

Daar deed de tweede nieuwkomer, PowNed, in het kwartiertje dat hun gegund werd na Paul de Leeuw, zo weinig mogelijk aan mee. PowNews voldeed volstrekt aan de verwachtingen: kwajongens-tv, slordig, provocerend, soms verrassend. Wat niet goed was, kan nog goed komen. Het was wijs het boegbeeld in de spotlight te houden (zie Jan Slagter van Max, Rob Out van Veronica en Joop Landré van TROS) en Dominique Weesie krijgt het heus wel te pakken, als-ie maar voldoende vlieguren maakt. Zwaarder is de slag die PowNews moet maken naar ‘creatieve journalistiek’. Het is lastig originele invalshoeken te bedenken als de verslaggevers bij het ochtendgloren met een katapult worden afgeschoten naar een nieuwshaard. De file is de grootste vijand van de energieke PowSterren, een redelijk liefdesleven uitgesloten. Want ze moeten ’s avonds ook nog bij de desk aanschuiven. De enigen die blij zijn met al dat voetbal op Nederland 3: de PowPeople. Even een avondje vrij.


Nieuwsuur koos voor een futuristische Panorama Mesdag-setting. Topstuk daarbij werd een monitor die last-minute scharnierde, zodat niet zozeer naar Ferry Mingelen geschakeld werd, nee, hij verréés – bijna bijbels – uit de grond. Toen op 11/9 Willem Lust eenzelfde opkomst gegund werd, keek hij alsof hij zich het levensverhaal van Natascha Kampusch wat te veel had aangetrokken. Sport en nieuws mogen geïntegreerd zijn, Saskia Dekkers heeft een wereldbaan als Europa-correspondent, maar Nieuwsuur is niets meer (en niets minder) dan NOVA in een nieuw jasje.

Naar ZOZ wordt uitgeweken om de treurige aanblik van de actualiteitengekte waarmee de publieke omroepen zich beogen te profileren, nog even uit te stellen. Dat heeft Anil Ramdas te danken aan een uitspraak in de Volkskrant. Anders zou zijn programmaatje op de zaterdagmiddag om 15.15 uur mij geheel ontgaan zijn. Ramdas doet daarin een ‘Jacobine Geeltje’: aan het hoofd van de tafel, serieus gezicht, inlevende vragen, gast of drie. Wij leren van een moslima: “Je uiterlijk reflecteert je gedachtengoed niet.” Ramdas heeft dan inmiddels het brilletje op de neus en onderstreept de meerwaarde van zijn migrantenshowtje gesticulerend met een Bic-pen. 19.000 kijkers. “Wij zijn net een notariskantoor; als je ons echt nodig hebt, vind je ons vanzelf wel,” is het citaat. Nodig, Anil? Als een notaris? Iets met kiespijn spookt door mijn hoofd.

“Zullen we dan nu Uitgesproken doen, Van der Veer?”

“Geef me nog even…”

Over de titel werd vast lang, maar niet lang genoeg vergaderd: Altijd wat. Niet te onthouden en nietszeggend. De eenzaamheid van presentatrice Ghislaine Plag in dat grote (en prachtige) decor werd opgeheven door haar van een ‘opiniemaker’ te voorzien. Het was, die eerste keer, Bas Haring die in Altijd wat van alles wat moest vinden. Hij maakt deel uit van een heuse poule waarvoor ook Stine Jensen, Herman Vuijsje, Naema Tahir en Peter-Paul Verbeek zich lieten strikken. Maar liefst een uur mag deze mix van ‘actualiteit, interactie en amusement’ van de NCRV op de taaie vrijdagavond van Nederland 2 duren. Het gevolg: opgeknipte reportages, onderbroken door presentatielinks, veel te lange, overdadig sfeervolle portretten en Bas Haring dus die het allemaal begripvol en zelfs bewonderend duidde.


“In Minnertsga lag vier jaar lang een man dood op zolder. Dorpsgenoten vragen zich af wat ze hadden kunnen doen.” Over dit thema valt een feuilleton te maken. Fons de Poel (55) reisde af naar Friesland. Alleen al de route erheen werd in acht shots gecoverd. Dat de tolken van het Nederlandse leger zich verraden en verlaten voelen, wekte minder verbazing dan de two day-baardgroei die Wouter Kurpershoek (45) wel passend vond voor zijn avontuur in Afghanistan. Sven Kockelman (40) kwam op een portret van Maxime Verhagen. Wat kan die man zijn teksten strak doorlopend uitspreken, zeg. Kockelman dus. Aart Zeeman (54) was die eerste keer nog niet in beeld.

Brandpunt heeft de beste cameramensen en de meeste montagetijd. Het schijnt (volgens NRC Handelsblad) dan ook 75.000 euro per aflevering te mogen kosten, tweeënhalf keer zoveel als een Uitgesproken-editie. Een nieuw talent (misschien zelfs wel een vrouw) was een idee geweest. De mannetjesmakerij (tot in de vormgeving doorgetrokken) van The Four Tops vermoeit een tikkeltje, maar Brandpunt voegt tenminste een poging tot een Nederlandse versie van het legendarische CBS-magazine 60 Minutes toe.

En dan was daar Uitgesproken. In een poging autoriteit uit te stralen, werden nog eens vier heren gemobiliseerd: Jan Tromp (61), Andries Knevel (58), Thijs van den Brink (40) en Michiel Bicker Caarten (53). Allemaal in hetzelfde decor van dinosauruseierschalen, allemaal staand openend met een fijne oneliner, maar… Met rood licht bij de VARA, groen bij de EO en blauw bij WNL. Opvallend was dat de bijdrage van de rechtse loot aan de omroepstam, evenals Ochtendspits, geproduceerd werd door de Telegraaf Media Groep. Heb je een zieltogende productiemaatschappij? Begin een omroep!


Voor de VARA-editie lag Clairy Polak voor de hand, maar Jan Tromp werd van de Volkskrant losgeweekt. Heeft hij een terugkeerregeling? Als Matthijs van Nieuwkerk al op de fiets zit, moet Jan Tromp zich nog afschminken. Nu kan treurnis over decor en presentatie geheel voorbijgaan aan de mogelijke inhoudelijke kwaliteiten van bijvoorbeeld Uitgesproken VARA, maar ook dat kraakt en steunt. De derde aflevering opende met een reportage over de door theatergezelschap mightysociety geëntameerde ‘eerste landelijke zoektocht naar een veelzijdig musicaltalent in het gesubsidieerde theatercircuit’ (ik citeer de blog van Toneelgroep Amsterdam) waaruit een Geert Wilders-imitator voort diende te komen. Je hoopte toch dat WNL er twee dagen later gehakt van zou maken.

De EO slaagde het best in de opdracht: de informatie brengen met oog voor de eigen ideologie. Het leidde tot een archaïsch potje katholieken bashen; uit onderzoek van Maurice de Hond was gebleken dat die papen toch veel meer dan wij, principiële protestanten, geneigd waren met het CDA Wilders te omhelzen. In de uitzending van Uitgesproken EO op 16 september stond een reporter live in Roermond, alwaar Jo Gijsen tot 1993 bisschop was en volgde een reportage die niets toevoegde aan wat al bekend was over vermeende gluurpraktijken – ook dat was een evangelisch spekkie voor het bekkie. Brandpunt sloeg niet terug. Laat de herzuiling dan in godsnaam tot cola-oorlogen leiden.

Het is onbegrijpelijk en zorgwekkend dat dit Uitgesproken-project de vergaderzalen van de Publieke Omroep heeft kunnen passeren. De roep om samenwerking (en daarmee: bezuiniging) leidde ooit tot EénVandaag (sluimerend overigens beter bekeken dan Uitgesproken en Nieuwsuur) en Netwerk. Zeker in de nakende politieke constellatie is het begrijpelijk dat de Publieke Omroep zich wil manifesteren als nuttig en noodzakelijk. In de zomer leidde dat al tot een onhandige (op de borst klopperige) campagne, de legitimatieslag wordt niet geholpen met Uitgesproken. Immers, de VARA, de EO en WNL (maar ook de KRO en de NCRV) profileren zich louter voor het behoud van het eigen hachje. En dan mag Jan Tromp op Radio 1 zeggen dat het heel anders is dan vroeger, toen de boodschap zich moest aanpassen aan de feiten, idealiter worden in Uitgesproken de feiten gepresenteerd die stroken met de boodschap. Dat je links of rechts, protestant, katholiek of moslim bent meenemen in je keuzes en benadering, leidt tot slechte journalistiek.


Maar vooral: waar komt die fixatie op de waan van de dag toch vandaan? Dat actualiteiten-pavlovisme? Profieldwang, gemak-zucht, traditie? Terwijl de alternatieve nieuwsbronnen toenemen, is de actualiteit de primaire poel van inspiratie voor te veel talkshows, te veel actualiteitenrubrieken, te veel informatieve magazines. Overexposureof een hype worden niet veroorzaakt doordat de programma’s reageren op een gebeurtenis of verschijnsel, maar omdat te véél programma’s putten uit dezelfde voederbak.Dat één hond aanslaat op een knalpijp is echt beter te verdragen dan dat de hele honden-populatie van de buurt begint te blaffen.

Gevolg van deze tsunami aan agendajournalistiek is dat diverse mogelijkheden die de televisie verder biedt in het leveren van informatie door de Publieke Omroep verwaarloosd worden. Boudewijn Büch heeft nooit een opvolger gekregen, series als die van Jelle Brandt Corstius over Rusland zijn incidenteel en programma’s over eten, wonen of tuinieren worden overgelaten aan de gesel van de commercie op RTL of SBS.

Werp eens een blik op de website van BBC 2 en 4 en zet zulke titels eens op de agenda: Britain’s Empty Homes, Climbing Great Buildings, Escape to the Country, Gardeners’ World, Great Movie Mistakes, How to beat Tough Times, Nature’s Miracle Babies.

De TROS (die aan de gekte niet meedoet, maar natuurlijk wel schuldig is aan de entree van WNL) draagt nauwelijks bij aan het fatsoenlijk voortbestaan van de Publieke Omroep, door zich te fixeren op de kijkcijfers. Zodat nota bene de enige die het begrepen heeft de AVRO is. De onzinfase van ‘tribunes’ ligt achter de Algemenen; met Kunststof, Opium en volop aandacht voor evenementen profileert deze omroep zich als hoeder van de cultuur. Dat levert de AVRO meer smoel op dan het hijgend journaille aan die andere publieke omroepen.

Bert van der Veer