Het schaduwspel van de sidekick

Ze stampen als wilde zwijnen door gesprekken en fungeren als kijker aan tafel. Toch zijn sidekicks niet meer dan aangevers, ijsbrekers die vastgelopen conversaties vlot moeten trekken. ‘Als de presentator niet goed genoeg is, neem je een sidekick.’

Hij zat zo’n beetje alle afleveringen aan tafel bij het keurige duo Frits Barend en Henk van Dorp. Steevast in het zwart gekleed, herkenbaar aan zijn onderuitgezakte houding, nonchalant graaiend in het bakje borrelnootjes. Met zijn ongenuanceerde opmerkingen gooide hij beweringen over tafel die de presentatoren zelf nooit over de lippen kregen – hard, recht voor z’n raap en vaak gespeend van enige argumentatie. Zo werd Jan Mulder eind jaren negentig de eerste tv-sidekick van Nederland.

De sidekick is een zeldzaamheid op de Nederlandse televisie. De Wereld Draait Door heeft haar vaste vijver aan tafeldames- en heren, Jensen! heeft Jan Paparazzi en de nieuwe Madiwodovrijdagshow van Paul de Leeuw heeft Erben Wennemars. Het zijn geen presentatoren, maar ook zeker geen gasten. Ze hangen er een beetje tussenin. Maar wat zijn ze dan precies?

De bakermat van de sidekick is Amerika,waar bijna alle bekende latenightshows al sinds jaar en dag dankbaar gebruikmaken van deze vaste gasten. De bekendste is wellicht Ed McMahon, die niet minder dan dertig jaar de vaste sidekick van Johnny Carson was in The Tonight Show.

De dage-lijkse introductie van de presentator (‘Heeereee’s Johnny!’) is in het geheugen van televisiekijkend Amerika gegrift.

Carson en McMahon vormden weliswaar een komisch duo, maar over de verdeling van de rollen kon geen twijfel bestaan. Carson zelf zat achter een mooi donkerhouten bureau, McMahon ernaast, in een fauteuil – een beeld dat we terugzien in alle moderne latenightshows, zoals die van David Letterman, Conan O’Brien en Jay Leno. McMahon maakte grappen wanneer dat van hem verwacht werd en anders hield hij zijn mond. Behalve dan die ene keer dat hij net een drankje te veel op had voor het begin van de show, hetgeen tot een stomverbaasde Carson leidde.


Later zei McMahon in zijn biografie over The Tonight Show: “Mijn rol in de show was bijzonder strak omlijnd. Ik deed wat ik moest doen en vooral wannéér ik dat moest doen. Ik was er als hij [Carson] me nodig had. Als dat niet zo was, hield ik m’n mond en zonk ik weg in mijn stoel. (…) Ik moest hem ondersteunen. Zorgen dat hij de grappen kon inkoppen. Maar terwijl ik dat deed, moest het eruitzien alsof ik niets om handen had.”

Op de Nederlandse televisie deed de sidekick zijn intrede pas in de jaren negentig met de komst van Jan Mulder. In karakteristiek zwarte kledij hing hij tussen de glazen wijn en nootjes aan tafel bij Barend en Van Dorp.

Kwam de kersverse premier Balkenende aan tafel zitten, dan sprak Mulder hem doodleuk aan met ‘Jan Peter’. Hij fungeerde als ijsbreker, als ‘de kijker aan tafel’. Wat iedereen achter zijn tv-toestel dacht, deponeerde Mulder bij wijze van stelling tussen de borrelnootjes, veelal opmerkingen waar de presentatoren zelf niet mee weg zouden komen. Recht voor zijn raap, brutaal, een tikkie provocerend en soms over het randje, maar in dat geval waren de presentatoren er altijd om hem terug te fluiten.

Dat is ook een van de twee rollen die Hans Beerekamp, tv-recensent bij NRC Handelsblad, onderscheidt. “De sidekick kan de presentatoren aanvullen. Iemand als Jan Mulder mag vrij schieten, opmerkingen plaatsen zonder argumenten. Dat kan een gesprek in een onverwachte richting duwen of nieuwe thema’s aansnijden. De sidekick mag zeggen wat de presentatoren niet kunnen maken.”

De andere variant van de sidekick vinden we in Nederland terug op een bank. Jan Paparazzi, al sinds de vroege dagen van Radio 538 sidekick van Robert Jensen, is niet meer weg te denken uit de televisieshow Jensen!.


Paparazzi heeft hier de rol van aangever. Hij is de eeuwige pineut: hij zegt zelden wat, en als hij iets zegt, is het meestal een opzetje voor een grap die Jensen triomfantelijk mag inkoppen. Beerekamp: “Dat soort sidekicks zorgt vooral dat de presentator zijn grappen kan maken en blijft verder een beetje op de achtergrond. Bij voorkeur is de sidekick in kwestie vaak een beetje dommig, een traditie die voortkomt uit slapstickfilms als die van Laurel & Hardy. Iemand als Paparazzi past perfect in dat plaatje. Het enige wat hij moet doen, is Jensen beter uit de verf laten komen. Je kunt het een beetje vergelijken met Rijk de Gooyer en Johnny Kraaijkamp. De nar die altijd de klappen krijgt. De pineut met de rotbaan.”

En inderdaad; Paparazzi (echte naam: Jan Zwart) wordt door Jensen systematisch in de hoek gezet en de vertrouwde sneer die elke vijf minuten zijn kant op vliegt, mag er eveneens zijn. Toch is hij in zekere zin onmisbaar voor het programma. Paparazzi was al Jensens sidekick toen hij nog deejay was voor Radio 538. Dat een sidekick wel degelijk van groot belang kan zijn, bewees het vertrek van diezelfde Paparazzi bij Jensen! in 2007. De leegte op de bank was merkbaar en Jensen miste zijn vaste maatje overduidelijk. Een jaar later verdween de show dan ook helemaal van de buis. Sinds eind vorig jaar is het programma echter terug op tv, mét Paparazzi op de bank.

De Wereld Draait Door heeft nu de grootste voorraad tafeldames- en heren. Een scala aan bekende Nederlanders, inclusief Jan Mulder, Jort Kelder en actrice Halina Reijn, schuift eens per week aan naast presentator Matthijs van Nieuwkerk. Ook hier komt de wat serieuzere rol van de sidekick naar voren. “Bij De Wereld Draait Door zie je ook iets van de eigenschappen die alle sidekicks bezitten. Ze dienen een beetje als bliksemafleider, ze moeten voorkomen dat de kijker zich aan de presentator gaat ergeren. Daarom komen sidekicks ook het meest voor bij eenmansprogramma’s. De tegenstelling tussen de presentator en sidekick is belangrijk – er moet spanning in de lucht hangen.”


Dat zegt ook mediawatcher Maarten Reesink. “Het belangrijkst is de chemie tussen de sidekick en de presentator. Als die goed is, kan een sidekick een enorme meerwaarde zijn voor een programma. Maar het sidekick-zijn is een glijdende schaal. Je hoeft niet per se als zodanig aangenomen te zijn om de sidekick uit te hangen. Kijk bijvoorbeeld naar een programma als Pauw & Witteman. Wanneer Paul Witteman in een serieus interview verwikkeld is, komt zijn collega er vaak als een wild zwijn doorheen gevlogen. Dan wordt het gesprek ‘m te saai en grijpt hij in – precies wat een sidekick zou doen.”

De chemie is dan ook meteen het moeilijkste aspect van de zoektocht naar de juiste sidekick. Zet er de verkeerde persoon naast en het programma zal er onder lijden. “Dat is de grote kwaliteit van de redactie van DWDD,” vindt Reesink. “Die weten precies de goede mensen naast Matthijs van Nieuwkerk te zetten. Aan de ene kant heb je iemand als Marc-Marie Huijbregts, de ideale rechterhand die altijd op het juiste moment de juiste dingen weet te zeggen. Daartegenover staat Yvon Jaspers. Iemand waarvan ik in eerste instantie dacht: wat moet jij daar?, maar die achteraf wel verantwoordelijk bleek voor een van de meest bepalende televisiemomenten van vorig jaar in de uitzending met Pieter Lakeman (‘Ik denk aan hon-derd-dui-zend slachtoffers!’ – red.).”

Dat is overigens niet alleen een kwaliteit van de tafeldames- of heren in kwestie. “Het is een enorme kwaliteit van Matthijs van Nieuwkerk dat hij kan presenteren met zo veel verschillende mensen naast zich. Het maakt nogal wat uit of je Yvon Jaspers of Jort Kelder als rechterhand hebt. Maar hij kan al die mensen precies genoeg ruimte geven om goed uit de verf te komen,terwijl ze hem zelden overschaduwen.”


Maar een sidekick kan ook voor grote ergernis zorgen. Als de verkeerde persoon aan tafel zit, of hij zit er te vaak, is dat uiteindelijk voor het programma alleen maar nadelig. “Je moet kieskeurig zijn. Dat begoneen beetje het probleem te worden met Jan Mulder in de laatste seizoenen van Barend en Van Dorp.

Hij werd een zwakke schakel. Het was een beetje als een grap van André van Duin; je zag minutenlang van tevoren al aankomen wanneer-ie iets ging zeggen en je kon ook een redelijke inschatting maken van wát hij zou gaan roepen. Een sidekick kan op pijnlijke wijze de zwaktes van je programma blootleggen. Maar het kan het natuurlijk ook versterken.”

Hans Beerekamp, van NRC Handelsblad, is wat pessimistischer over het fenomeen sidekick. “Het is vaak een beetje een zwaktebod. Als de presentator niet goed genoeg is, neem je een sidekick. De toegevoegde waarde is vaak niet enorm groot.” Hij voorspelt dan ook een vroegtijdige dood voor de tafelheer. “Het is een beetje een modeverschijnsel van de laatste tien, vijftien jaar. Het zou best kunnen dat de sidekick over een jaar of tien alweer van het toneel verdwenen is.”

Bouke Sonnega