De afgang van een taai mannetje

De verkeerde man op de verkeerde plaats in het verkeerde decennium. Hoe heeft het kunnen gebeuren dat Jan Tromp het uithangbord van Uitgesproken VARA werd? Zijn directe baas: ‘Het kan beter, moet beter.’

Het heeft iets tragisch. De presentator is zó misplaatst dat de kijker in eerste instantie denkt naar een aflevering van Koefnoen of Draadstaal te hebben gezapt. Al tijdens de eerste uitzending van Uitgesproken VARA, op 6 september jongstleden, barstte een bombardement van kritiek los op Twitter: ‘jaren 80-tv is terug’, ‘traag, emotieloos’, ‘DDR-tv’, ‘Kim Jong-il is er niets bij’. In de dagen erop gingen de recensenten er nog eens genadeloos overheen. Metro-columnist Luuk Koelman: “Jan Tromp leest zijn tekst van de autocue zo langzaam voor dat je als kijker vermoedt met een functioneel analfabeet te maken te hebben.” Hij vindt de presentatie humorloos, zielloos. Zijn genadeklap: “Dit is op afstand het allerslechtste actualiteitenprogramma dat ik ooit heb gezien.”

Het zal je maar gezegd worden. Presentator Jan Tromp, ‘een taai mannetje’ volgens zijn directe baas, Altan Erdogan, trok het zich aan en keek in de spiegel. “Het begin was stijf, stroef,” zo blikte hij terug in Het Parool. “Ik was te traag. Het is een nieuw vak voor mij.”

Het stak Tromp vooral dat de Volkskrant – zíjn Volkskrant, die nota bene nog steeds zijn salaris overmaakt, maar daar komen we zo op terug – ongemeen kritisch was. “De VARA sprong decennia terug in de tijd,” schreef tv-criticus Jean-Pierre Geelen. Niet eerlijk, vond Tromp. Hij claimde een faire kans om te verbeteren.

Zes weken later evalueren we opnieuw met Geelen. “De trieste waarheid is dat het nog steeds hopeloos is,” zegt hij met spijt in zijn stem. “Jammer dat Tromp dat zelf niet doorheeft.” Wat er dan niet deugt? “Zijn presentatie is te houterig. Dat gekoketteer met niet weten wat twitteren is – dan zegt hij: ‘Hoe noem je dat? Een tweet, geloof ik…’ – komt ook zo hopeloos ouderwets over. En de onderwerpen, zoals de pont naar Culemborg, zijn totaal achterhaald. Ik word daar droef van.”


Hoe heeft het kunnen gebeuren dat een 61-jarige krantenjournalist de anchor werd van een zo gezichtsbepalend programma van een professionele omroep als de VARA? “We hebben héél veel mensen getest,” begint Tromps baas Altan Erdogan, die begin dit jaar werd benoemd tot hoofd informatieve programma’s van de VARA. “Ook ervaren presentatoren – hun namen kan ik helaas niet noemen. Maar Tromp was gewoon de beste.”

Het idee om Tromp te polsen kwam van VARA-voorzitter Cees Korvinus. Erdogan voerde vervolgens het eerste gesprek en was onder de indruk. “Jan neemt een groot netwerk mee en is gewoon een heel ervaren journalist.”

Tromp zelf, in augustus tegen de GPD-kranten: “Ik stond ervan te kijken dat de VARA mij vroeg, ik ben een journalist op gevorderde leeftijd.” Neem toch een leuk jong blond ding, had hij nog tegen Korvinus gezegd. Maar die had, aldus Tromp, genoeg leuke jonge blonde dingen getest; Korvinus liep telkens tegen een gebrek aan ervaring aan.

Vreemd dat die ‘ervaring’ dus kennelijk de doorslag gaf. Tromp is, afgezien van een enkele geschiedenisquiz voor de VPRO, namelijk een groentje op presentatiegebied. Is VARA-veteraan Paul Witteman – tevens de beste vriend van Tromp – niet geconsulteerd over de keuze van presentator? Erdogan: “Nee. Kijk, Jan ís ook onervaren als presentator. Maar onderschat hem niet. Let op mijn woorden: de carrière van Jan Tromp bij Uitgesproken VARA is een langer leven beschoren dan menigeen denkt.”

Jan Tromp heeft zijn sporen verdiend in de journalistiek. Hij werkte bij HP én De Tijd, presenteerde dertien jaar Met het Oog op Morgen en was adjunct-hoofdredacteur en VS-correspondent van de Volkskrant.


Soms was hij té ijverig. In HP-naslagwerk Rare jaren (1993) kwalificeert John Jansen van Galen Tromp wegens diens buitensporige interesse in het politieke spel als een ‘buitenbeentje’. De andere redacteuren vonden dat er door Tromps ‘driftige activiteit’ wel genoeg Den Haag in het blad stond. Nadat hij in 1987 ontslag had genomen om voor de Volkskrant te gaan werken, zocht HP geen opvolger voor hem.

Voormalig vicepremier Hans Wiegel kent Tromp nog uit de tijd dat hij het wekelijkse gesprek met de minister-president deed. “Dat was altijd goed opletten! Jan is een scherpe ondervrager.” Wiegel, die nog steeds een paar keer per jaar met Tromp ‘en een paar andere linkse types’ goed gaat eten, ergert zich aan de kritiek op zijn ‘goeie vriend’. “Erg op de man gespeeld. En veel te snel. Politici zijn het gewend om op zo’n manier te worden aangevallen, die hebben een olifantenhuid ontwikkeld. Journalisten niet.”

Goede vriend Wiegel, tevens commentator bij Uitgesproken WNL, steekt vervolgens een riedel af die we tijdens deze het maken van dit artikel vaker zullen horen: ‘Het programma verdient een faire kans…’ ‘Kijkcijfers zeggen ook niet alles…’ ‘Er zijn meer presentatoren matig begonnen…’ ‘Kijk naar Matthijs van Nieuwkerk…’

Niet iedereen is spijkerhard. “Het was niet fantastisch, maar ook niet tenenkrommend,” zegt Jeroen Pauw, die aangeeft slechts ‘een zweem van een van de eerste afleveringen’ van Uitgesproken VARA te hebben gezien. Omdat hij om half negen steevast vergadert met de Pauw & Witteman-redactie, heeft hij verder nooit gekeken. En terugkijken via internet dan? “Zo dwingend is het programma ook weer niet.”


Pauw wil niet direct alle schuld in de schoenen van Tromp schuiven. Dat hele Uitgesproken-idee vindt hij maar niks. “Het moet van de politiek, dat profileren, maar het korset van de progressieve mening bekoort mij niet.” Door dat keurslijf is Tromps programma ook geen geduchte concurrent voor programma’s als Pauw & Witteman. Pauw: “Het gaat in ons vak vaak om: ‘Welke gast zit waar?’ In die vergaderingen hoor je Uitgesproken VARA niet vaak langskomen.”

Pauw benadrukt dat hij moeilijk over het programma kan oordelen, omdat hij – net als 16.300.000 andere Nederlanders – geen trouwe kijker is, maar zegt ook: “De VARA heeft met Achter het Nieuws en NOVA een rijke geschiedenis wat betreft actualiteitenprogramma’s. Het is heus niet zo dat ze daar nu hun schouders ophalen. De leiding zal het niet meteen opgeven, maar ik kan me voorstellen dat ze bij elkaar gaan zitten.”

De hoge verwachtingen van tevoren – maar ook de progressieve inslag die weerstand oproept – maakten Tromp de laughing stock van Twitter. Veelgehoord: varianten op de grap ‘Wanneer is Jan Tromp Uitgesproken?’ Of: ‘Jezus, zijn z’n batterijen leeg?’ Een ander, cynisch: ‘Onderweg naar huis de nieuwste 8-track afspelen, Jan?’

Een dag later lijkt het er even op dat iemand eindelijk iets positiefs tsjilpt (“Jan Tromp populairder dan Paul de Leeuw”), maar klik je één tweet verder, dan blijkt de grappenmaker alleen maar vilein te wijzen op het feit dat Paul de Leeuws Madiwodovrijdagshow die maandag nóg minder kijkers (211.000) aan zich wist te binden dan Jan Tromp. Uitgesproken VARA trekt die dag maar 230.000 kijkers. Zo’n cijfer is dramatisch te noemen. Het enige programma dat Tromp op primetime weet te verslaan, is de obscure kinderfilm The Last Mimzy (RTL 8, 209.000 kijkers).


Om het allemaal nog pijnlijker te maken, kijken er steevast méér mensen wanneer de EO (dinsdag en donderdag) of WNL (woensdag) Uitgesproken produceren. Harde conclusie, vorige week in het AD: de VARA haalt het Uitgesproken-gemiddelde flink omlaag. Dit is nu 445.000, tegen 525.000 vorig jaar voor Netwerk.

Erdogan schrikt niet van die cijfers, zegt hij. “Ze zijn ook niet zo gek als je bekijkt dat we iets volslagen nieuws zijn begonnen. Henk Hagoort (de baas van de publieke omroep – red.) heeft ons een verdomd moeilijke opdracht gegeven: maak een geprofileerd progressief programma. Dat is gelukt. Desalniettemin vind ik dat het beter kan, beter moet. Maar Uitgesproken VARA heeft tijd nodig.”

Overweegt de VARA al een exit-strategie? “Dat komt niet ter sprake,” aldus Erdogan. “Als je afgaat op wat er op internet wordt geschreven, zou je in paniek kunnen raken, maar dat doen we niet. Ik blijf achter Jan Tromp staan. Als ik daarover zou twijfelen, kan ik hem net zo goed op de Dam zetten om hem te laten stenigen.”

De kritiek op Tromp is feitelijk ook kritiek op hém. Erdogan, die net als Tromp een Volkskrant-verleden heeft, kon zelf evenmin prat gaan op veel tv-ervaring toen hij – na een weinig succesvolle periode als hoofdredacteur van Nieuwe Revu – eerder dit jaar aantrad bij de VARA. En VARA-voorzitter Korvinus, de man die opperde om Tromp te benaderen, was niet lang geleden nog advocaat.

De steeds ongenuanceerdere kritiek op Tromp – NRC-criticus Hans Beerekamp noemde hem vorige week ‘een ramp’ – was ‘ingecalculeerd’, beweert Erdogan. “Omdat we met iets nieuws zijn begonnen. De kijker moet eraan wennen.” Aan Het Parool beloofde Tromp onlangs beterschap. “Naarmate het programma beter wordt en mijn presentatie sterker, zullen er meer mensen zijn die van het programma gaan houden.” Als eerste aanzet heeft hij zijn snor – ook al zo’n relikwie uit vervlogen tijden – eraf gehaald.


De laatste jaren leidde Tromp bij de Volkskrant een luxeleventje. Tijdens zijn correspondentschap in New York (2003-2008) betaalde de krant zijn uitzicht op Central Park. Kosten: 7000 dollar per maand. (Toen Eveline Herfkens in dezelfde periode 46 blocks zuidelijker exact hetzelfde bedrag aan huursubsidie kreeg van de Nederlandse staat, stond journalistiek Nederland op zijn achterste benen.)

Eenmaal terug werd Tromp reporter at large, redacteur met een vrije opdracht. Hij verbaasde zich over de hardheid, de directheid, het gescheld in Nederland. Na de Upper West Side – ‘een parel van de beschaving’ – ontdekte hij dat Nederland zijn Nederland niet meer was. “Als je vanuit de beschaving terugkeert naar Nederland, schrik je je kapot,” zo zei Tromp onlangs. Dat ongemakkelijke, dat nog steeds moeten wennen aan een land dat zijn land niet meer is, straalt op het scherm van hem af.

Nu lijkt het einde nabij voor tv-ster Tromp. Geen waardering, te weinig kijkers – dan houdt het een keer op. Ook Jean-Pierre Geelen zegt: “Het zou me niet verbazen als er wordt ingegrepen.” De vraag is alleen: wanneer? Zelf hoopt Tromp nog zeker een seizoen lang de kans te krijgen. Al voelde hij al voordat hij begon de adem van de ‘opportunistische omroepbazen’ in zijn nek. “Ga alsjeblieft niet al na zes uitzendingen meehuilen met de wolven in het bos,” zei hij eind augustus.

Er is een sjieke weg terug voor Tromp. Hij is door de Volkskrant ‘gedetacheerd’ bij de VARA, dat maandelijks een huursom overmaakt. De afspraak loopt voor een jaar. Kan de VARA eventueel onder dat jaarcontract uit? Erdogan: “Daar zijn we écht niet mee bezig. Maar ik denk het wel.”


Geelen ziet Tromp graag terugkeren naar zijn krant. “Jan is een heel goede schrijver.” De twee zullen heus niet vechtend over de redactievloer rollen wegens zijn negatieve epistels, verwacht de recensent: “Ik schat Jan professioneel genoeg in om dit niet persoonlijk op te nemen.”

Volkskrant-hoofdredacteur Remarque beaamt: “Als Tromps tv-avontuur ophoudt, komt hij gewoon weer hier.” En als dat onverhoopt al voor de kerstdagen is? “De overeenkomst met de VARA is voor een jaar gesloten, dus de VARA zal hem een jaar moeten betalen.”

Jan Tromp koos ervoor niet mee te werken aan dit verhaal. Per sms liet hij weten: “Ik begrijp je belangstelling. Maar het zijn lastige tijden en daarom is het vooralsnog beter dat ik mij concentreer op mijn programma. Groet Jan T.”

Nadat Paul Witteman (Haarlem, 1946) twee keer was blijven zitten op de HBS, kwam hij bij Jan Tromp (Haarlem, 1949) in de klas. De twee raakten pas echt bevriend op de redactie van De Tijd, waar ‘ijverige Jantje Tromp’ (de kwalificatie is van oud-hoofdredacteur Herman van Run) via de School voor Journalistiek als stagiair binnenkwam. Jan was bedrijvig en bijdehand. “Hij deed altijd heel geleerd omdat hij wel zo’n opleiding had gehad, en ik niet,” zei Witteman in een achter-de-schermen-repo van Pauw & Witteman, waar Tromp vorig jaar te gast was om over zijn boekje over New York te praten.

Vroeger waren ze onafscheidelijk. Witteman in 1997 tegen Het Parool: “Toen we allebei politieke verslaggeving deden, hielden ze ons in Den Haag voor homoseksuelen, zo close waren we. We hebben zelfs samengewoond, ieder met een eigen vrouw weliswaar, maar wel in één huis. Ik vind het jammer dat hij zo weinig schrijft tegenwoordig. Hij is een groot stilist. Hij heeft gekozen voor de macht in de journalistiek. Daar heeft de Volkskrant een uitstekende adjunct aan overgehouden, maar ik vind het een verkeerde keuze. Jan heeft vaak gelijk, maar hierin niet.”


Later luisterde zijn ‘beste vriendje’, zoals Witteman hem beschrijft, wel: Tromp ging weer schrijven. Hij werd correspondent in New York. Toen Witteman startte met een column over klassieke muziek, deed hij dat in de krant van Tromp. Paul Witteman twijfelde 24 uur of hij wilde meewerken aan dit artikel. Na ‘ampele overwegingen’ besloot hij ervan af te zien.

Volgens Altan Erdogan, hoofd informatieve programma’s van de VARA, praten Tromp en Witteman onderling regelmatig over Uitgesproken VARA. “Paul geeft Jan raad, over hoe hij zich moet presenteren. Hoe hij zijn likeability in de gaten moet houden. Daarin is Jan heel open. Hij stelt zich kwetsbaar op.”

Niek Stolker