Pas op rattengif!

Geneesmiddelen die zonder recept via internet te bestellen zijn, deugen vaak niet. Het gros van de kopers weet dat, maar neemt bewust het risico een pilletje van bedenkelijke samenstelling te slikken. Een campagne van de overheid zal waarschijnlijk weinig uitrichten.

Grote kans dat u, lezer van HP/De Tijd, de afgelopen week een medicijn heeft geslikt. Vier op de tien onder u deden dat op doktersvoorschrift, vier hadden er geen recept voor. Op zichzelf geen punt, want voor bijvoorbeeld pijnstillers is dat ook niet nodig. Maar hoogstwaarschijnlijk bestelde een aantal van u zonder recept een geneesmiddel via internet. En dat is link, want meestal ontbreekt een bijsluiter. Nog erger: vaak gaat het om valse medicijnen.

Wat wordt er zoal besteld zonder doktersrecept? Vooral afslankpillen, Viagra, zwaardere pijnstillers, ontstekingsremmers, slaap- en kalmeringsmiddelen. Daar zit nogal wat rommel bij. Volgens wereldgezondheidsorganisatie WHO is minstens de helft van alle op internet verkrijgbare geneesmiddelen vals (zie kader).

Josee Hansen, hoofdinspecteur Geneesmiddelen en Medische technologie, had het een paar jaar geleden nog helder in beeld. Vijf criminele netwerken hielden zich destijds bezig met de productie, distributie en handel in nepmedicijnen. Nu zegt ze: “We weten helemaal niets van de omvang. Heel veel criminele netwerken zijn nu internationaal actief. En ze zijn onzichtbaar.”

Waar de productie van nepmedicijnen plaatsvindt, valt nog wel in kaart te brengen. Zuidoost-Azië en India staan boven aan het lijstje. Hansen: “De distributie gebeurt vaak vanuit China. Maar je komt af en toe ook uit bij vrijhavens als de Verenigde Arabische Emiraten. Vervolgens komt het spul in Europa terecht en wordt het diffuus. De Nederlandse douane kijkt naar de herkomst, maar het land van de afzender is niet altijd het land waar het werd geproduceerd. Daarna krijgen we met allerlei internationale juridische hobbels te maken.” Ze wil maar zeggen: de handel in nepmedicijnen is inmiddels te omvangrijk om volledig uit te bannen. “Tot dusver komen ze alleen in het illegale circuit terecht. Mijn grootste zorg is dat illegale geneesmiddelen binnenkort ook in de legale wereld terechtkomen.”


Nederland lijkt er de laatste jaren niet zieker op geworden, maar het medicijngebruik is sterk toegenomen. In tien jaar tijd steeg het percentage mensen dat op doktersrecept medicijnen gebruikt van 33,8 naar 40. Zonder recept gaan zeven op de tien mensen aan de pillen, drankjes en smeerseltjes. Die bestellen ze steeds vaker via internet. Ze passeren de huisarts omdat bestellen zo gemakkelijk is, omdat de medicijnen worden thuisbezorgd en omdat ze goedkoper zijn. Maar ook omdat ze er niet met de huisarts over willen praten, of omdat die het middel niet wil voorschrijven. Artsenorganisatie KNMG merkt dat patiënten vaker zelf informatie googlen over hun klachten en vervolgens op zoek gaan naar bijpassende medicijnen. Een slechte ontwikkeling, zegt de woordvoerder. “Bovendien gebeurt het dat patiënten later bij de huisarts komen klagen dat de via internet bestelde pillen niet werken.”

Hoofdinspecteur Hansen ziet ook dat de functie van de huisarts en apotheker verandert. “Die ene huisarts die je van wieg tot graf begeleidt, is er niet meer. Dat geldt ook voor de apotheker. Ik denk dat hulp- en zorgverleners meer een soort coach worden voor wat de patiënt wil en zelf aan kennis heeft vergaard. Dat zal dramatisch snel gaan verschuiven. Op internet deelt de patiënt zijn kennis met anderen, zoals op patientslikeme.com. Mensen gaan zelf conclusies trekken en dus ook zelf medicijnen bestellen, al dan niet zonder recept.”

Denk niet dat waarschuwen tegen medicijnen bestellen via internet veel helpt. Uit een enquete van het ministerie van Volksgezondheid blijkt dat driekwart van de mensen die het doen, weet dat er valse geneesmiddelen worden aangeboden. Zij nemen het risico voor lief. Maar de omvang van de illegale handel in geneesmiddelen neemt zulke grote vormen aan, dat het ministerie in november een grootscheepse campagne zal starten om te waarschuwen voor de gevaren. Het blijkt een actie uit onmacht.


Medicijnen zijn big and booming business. Neem alleen al de slaap- en kalmeringsmiddelen. Eén miljoen Nederlanders gebruiken dagelijks medicijnen die het reactievermogen beïnvloeden. In de meeste daarvan zitten benzodiazepines. Vrouwen zijn de grootste consumenten: een op de zes vrouwen gebruikt slaap- of kalmeringsmiddelen, twee keer zo veel als mannen. Huisartsen zijn over het algemeen terughoudend met het voorschrijven van deze middelen, zeker als het gaat om grote hoeveelheden. Het is dan een klein kunstje om deze sterk verslavende middelen via Google op te sporen. Van valium tot oxazepam, van seresta tot diazepam, het is allemaal te koop, in alle gewenste hoeveelheden en meestal zonder deugdelijke bijsluiter. En helaas: vaak vals, dus.

In discussiegroepen op internet, van zowel bodybuilders als druggebruikers, worden namen van sites uitgewisseld waar goedkope middelen verkrijgbaar zijn. Er wordt zo nu en dan wel gewaarschuwd dat er gevaarlijk spul tussen kan zitten, maar de prijs en een discrete bezorging zijn voor de meeste deelnemers aan de discussies belangrijker. Om er een te noemen: airsealed.com levert alle medicijnen die je maar kunt bedenken. Een recept is niet nodig. De medicijnen, zegt Airsealed op de website, komen uit de Europese Unie en uit India.

Zuidoost-Azië is vanouds een grote producent van neppillen, maar India staat momenteel te boek als grootste leverancier. Mumbai is het centrum van de farmaceutische industrie in dat land. Daar worden legale geneesmiddelen gemaakt en goedkope kopieën van medicijnen waarvan het patent is verlopen. Maar ook nepmedicijnen tegen malaria, tuberculose of aids vinden vanuit India hun weg naar de Afrikaanse markt, waar ze in obscure apotheken belanden. De producenten spelen ook handig in op de actualiteit. Toen vorig jaar de Mexicaanse griep een hoogtepunt bereikte, waarschuwde de European Medicines Agency voor grote partijen nep-Tamiflu, dat een mengseltje bleek van oude medicijnen, suiker en rattengif.


Het probleem voor de Inspectie voor de Gezondheidszorg is vooral dat de illegale internetaanbieders vanuit het buitenland werken; bovendien beweren ze alleen met buitenlandse artsen en apothekers te werken. De Inspectie kan daardoor niets tegen hen doen. Dat wil nog niet zeggen dat alle nepmedicijnen zomaar het land mogen en kunnen worden ingevoerd. Het is voor de internethandelaar vooral van belang dat zijn spul op zijn minst onherkenbaar wordt verpakt. Dat blijkt niet altijd afdoende. In een gezamenlijke actie onderschepte de Europese douane in november en december vorig jaar 34 miljoen pakjes namaakpillen.

Overigens zijn ook mensen die medicijnen zonder recept vanuit het buitenland invoeren, strafbaar. Maar ja, zegt hoofdinspecteur Hansen, een stringente controle is met al die kleine hoeveelheden per persoon natuurlijk niet te doen. “Zolang het om kleine hoeveelheden voor persoonlijk gebruik gaat, moeten we het maar laten gaan. Wij proberen trends te analyseren en de grote handel op te sporen. Laatst lukt dat met Green Coffee, een illegaal afslankmiddel. We doen ons best. Maar zolang hier veel geld aan te verdienen valt, gebeurt het.”

Hoe de illegale handel in nepmedicijnen in de praktijk werkt, onderzocht de Consumentenbond. Via verschillende websites werden 21 middelen besteld, variërend van afslankpillen tot spierversterkers en erectiemiddelen. De meeste zijn normaal gesproken uitsluitend op doktersrecept verkrijgbaar. Dat blijkt via internet helemaal niet nodig. Sommige websites laten kopers eerst een vragenlijst invullen, maar die is vooral bedoeld om gewichtig over te komen. Betalen gaat met een creditcard. Van de 82 bestellingen werden er 47 daadwerkelijk bij de Consumentenbond bezorgd. Wat niet aankwam, werd overigens wel van de creditcard afgeschreven. Vijf pakjes werden door de douane onderschept, zo deelde de douane keurig per briefje mee. Herkomst: India. De geneesmiddelen waren amateuristisch verpakt in zakjes of kranten, een enkele keer in het omhulsel van een cassettebandje. Het RIVM onderzocht de geleverde geneesmiddelen en stelde vast dat het gros niet werkte of zelfs levensgevaarlijk was. Bijsluiters ontbraken. Slechts één middel was tot de Nederlandse markt toegelaten.


Omdat veel bestellers weten dat zij een risico lopen, mogen van de campagne van het ministerie geen wonderen worden verwacht. Maar wat dan wel te doen? In juni namen de EU-ministers van Volksgezondheid een wetsvoorstel aan om valse medicijnen uit de legale distributieketen te houden. Maar Europa is een lappendeken. Zo is bijvoorbeeld parallelhandel toegestaan: goedkope medicijnen uit het ene land mogen met een etiket en een bijsluiter in de eigen taal worden ingevoerd in het andere, en voor een hogere prijs worden verkocht. Deskundigen vrezen dat de illegale handel zijn nepmedicijnen via deze etikettering in het legale circuit kan onderbrengen. Probleem is bovendien dat de illegale handel verpakkingen en pillen levert die niet meer van de originele te onderscheiden zijn.

Waarschuwen lijkt nog de enige remedie. Er komt een beveiliging voor verpakkingen via barcodes, hologrammen en zegels. Artsenorganisatie KNMG denkt erover, voortaan bij elk intakegesprek in een ziekenhuis of bij een huisarts verplicht de vraag aan de orde te laten komen of de patiënt weleens via internet medicijnen bestelt en de betrokkene dan stevig voor te houden dat dit niet de bedoeling is. De Amerikaanse overheid heeft goede ervaringen met fakewebsites waarop mensen denken een bestelling te doen, maar dan een waarschuwing in beeld krijgen: doe dit niet!

Maar diezelfde overheid kan met andere maatregelen zichzelf juist in de wielen rijden. Het kabinet-Rutte wil bijvoorbeeld eigen bijdragen verhogen of bepaalde geneesmiddelen uit het verzekeringspakket halen. Dat werkt bestellen via internet in de hand. Hoofdinspecteur Hansen waarschuwt dat dergelijke overheidsmaatregelen gevolgen hebben. “We zijn lange tijd beschermd doordat de verzekering veel vergoedde. Sinds de slaapmiddelen beperkt worden vergoed, onderschept de douane meer pakketjes illegale middelen.” Zij vindt dat vooral kwetsbare groepen als ouderen beschermd moeten worden tegen de gevaren van zelfmedicatie. “In het partycircuit wordt meteen geflyerd zodra er gevaarlijk spul in omloop is. Zo’n systeem moeten wij ook bedenken. Dat meteen alle seinen op rood gaan als er nepmedicijnen worden aangeboden.”


Niet iedereen is te spreken over de waarschuwingscampagne die het ministerie van Volksgezondheid volgende maand begint. Op voorhand verwachten Nederlandse internetapothekers als medicijnen.nl, nationale-apotheek.nl en efarma.nl – die wel een doktersrecept eisen en legale middelen leveren – er last van te gaan ondervinden. De apotheker van medicijnen.nl zegt: “Prima dat er gewaarschuwd wordt, want er zijn ook criminelen mee bezig. Maar nu wordt alles wat met internet te maken heeft over één kam geschoren. Het ministerie adviseert straks op apotheek.nl te kijken naar betrouwbare apotheken in Nederland. Tot vorig jaar stonden wij daar ook op, maar belangenorganisatie KNMP heeft internetapotheken verwijderd.” Drie jaar geleden werd hij mede actief op inter-net, “omdat ik ondernemer ben en het voor veel mensen een uitkomst is. Online winkelen groeit als kool, de retailverkoop groeit jaarlijks met 24 procent. Mensen willen het.”

Mensen willen het. Kan best zijn, zegt Hansen. Maar er zijn in landen als Brazilië,Maleisië, de VS en Canada al doden geval-len onder gebruikers van foute afslankpillen die via internet waren besteld. Ze staat ervan te kijken dat het in Nederland veelal hoogopgeleide mensen zijn die geneesmiddelen via internet bestellen. “Je zouzeggen dat het in verband te brengen is met onwetendheid. Maar dat is het dus niet.Onvoorstelbaar. Want als je via internet medicijnen bestelt, weet je echt niet wat je krijgt.”

Valse medicijnen bevatten slechts een fractie of helemaal geen werkzame stoffen. Ook kunnen het mengseltjes zijn van andere medicijnen. Volgens de laatste berekening van de Europese Unie gaat er in deze handel wereldwijd jaarlijks zestig miljard euro om. De Europese markt van nepmedicijnen wordt geschat op ruim tien miljard euro. Volgens de Europese Unie stelt één op de vijf Europeanen zichzelf bloot aan valse medicijnen; dat zijn 77 miljoen mensen.


Van de Nederlanders boven de achttien jaar koopt 3,3 procent geneesmiddelen via internet zonder recept, en 2,3 procent van de bevolking overweegt geneesmiddelen via internet aan te schaffen. De meest genoemde motieven zijn het bestelgemak (44 procent), de bezorging aan huis (40 procent) en de mogelijkheid om ook na kantoortijden te kunnen bestellen (24 procent). Drie op de tien (29 procent) geeft aan dat de geneesmiddelen die op internet aangeboden worden goedkoper zijn. Eén op de vijf kopers zegt online te kopen omdat ze uit schaamte niet met hun (huis)arts willen praten (13 procent) of omdat hun huisarts het geneesmiddel niet wil voorschrijven (8 procent). De meeste kopers van medicijnen zoeken een Nederlandse website. Ze komen er terecht via zoekmachines en weten later het exacte adres meestal niet meer te noemen. (Bron: Enquete ministerie van Volksgezondheid, 2009)

Van de geneesmiddelen die zonder recept via internet worden gekocht, zijn pillen tegen overgewicht in de meerderheid (46 procent). Afslankgeneesmiddelen worden vooral door vrouwen aangeschaft (58 procent van de vrouwen tegenover 29 procent van de mannen). Een kwart (24 procent) koopt seksgerelateerde middelen zoals Viagra zonder recept online, vooral mannen (38 procent tegenover 14 procent van de vrouwen). Eén op de vijf internetkopers (19 procent) schaft online zwaardere pijnstillers en ontstekingsremmers aan. In 17 procent van de gevallen gaat het om slaapmiddelen en kalmeringsmiddelen. De meeste mensen kopen meer dan één keer geneesmiddelen via internet. Zeven op de tien zijn tevreden over het resultaat, vooral zij die zware pijnstillers, kalmeringsmiddelen en anticonceptiemiddelen kochten. De meeste kopers van middelen tegen overgewicht zijn ontevreden. (Bron: Enquete ministerie van Volksgezondheid, 2009)

Dick Bosscher