‘Voor winstbejag hoef je je niet te schamen’

Danah Zohar (1945), atoomgeleerde en bestsellerauteur en spirituele goeroe, legt CEO’s van multinationals uit hoe ze hun bedrijf menselijker kunnen maken

We zitten in een wat groezelige bar op de Amsterdamse Zeedijk. Danah Zohar, die voor een lezing een dagje in Nederland is, houdt van een ‘bohemien atmosphere’, niet van benauwde kantoortjes en vergaderzalen met tl-licht. De moeder van twee kinderen, gestoken in leren motorjack – “How do you like my new leather look?”- wil graag weten waar er die avond blues gespeeld wordt in de stad, en of we ergens hasj kunnen kopen – “Moet je toch ook meemaken als je hier bent.” Zohar studeerde natuurkunde aan het Massachusetts Institute of Technology, filosofie, theologie en psychologie aan Harvard (onder Erik Erikson, de man die de term ‘identiteitscrisis’ bedacht) – en doceerde onder meer in Oxford.

Ze schreef de bestsellers ReWiring the Corporate Brain en Spiritual Capital: Wealth We Can Live By, en reist nu de wereld over om de bestuursraden van bedrijven als Volvo, Shell, Motorola, Philips en McKinsey uit te leggen hoe het beter kan. Haar boodschap is in het kort: als bedrijf kun je geven in plaats van alleen nemen, en dat is nog beter voor de winstcijfers ook. Volgens The Financial Times is Dana Zohar ‘one of the world’s greatest management thinkers’.”Van mij mag die recessie nog wel even voortduren,” heeft u de laatste tijd nogal eens gezegd.

“Ja, en dat heb ik diverse CEO’s in de wandelgangen in allerlei landen ook horen zeggen. Het verhaal over spiritualiteit en hoe je dat als manager kunt toepassen is lange tijd vooral trendy geweest. De ondernemer als visionair, als goeroe, dat idee. Nu is het publiek anders, merk ik: serieuzer en oprechter. Er hangt een zekere urgentie in de lucht. Mensen zeggen: dit kan zo niet doorgaan, en vragen hoe het verder moet. Dat heeft met de economische crisis te maken, en voor we met z’n allen aan echte verandering toe zijn, moeten we er, denk ik, eerst nog meer van leren.”


U heeft vanuit de wetenschappelijk wereld heeft u veel kritiek gekregen op uw werk met grote bedrijven.

“David Bohm, een beroemde Britse natuurkundige, zei altijd tegen me: ‘Laat dat nou, dat kapitalistische tuig verander je toch niet.’ Maar ik denk daar heel anders over. Als er al instellingen zijn die de wereld kunnen veranderen, zijn dat de grote bedrijven. Die hebben er de macht en het geld voor.”

U zegt ook dat nogal wat bedrijven uitgegroeid zijn tot ‘monsters die niemand meer in de hand heeft’.

“Dat klinkt radicaal, maar als ik een vrij algemeen profiel schets, kun je er zo een bedrijfsnaam aan koppelen waarvoor dat in meer of mindere mate opgaat. Ik geef een voorbeeld. Een bedrijf produceert A: op een schadelijke manier een product, dat B: ongezond is, en C: overbodig, omdat tientallen andere bedrijven het ook al maken. Het milieu, de maatschappij en zelfs de eigen werknemers zijn ondergeschikt aan het bedrijfsdoel: winst maken. Want als dat doel in het geding zou komen, kunnen ze er zó, of met enige moeite, uitgegooid worden. Het gaat in principe op voor de meerderheid van de bedrijven, maar ik wil er best een paar noemen. Shell bijvoorbeeld: kijk wat ze in Nigeria hebben gedaan. Ze hebben de boel vervuild, het leven van de mensen die er wonen geruïneerd en de natuur – in feite onze planeet – niet in de besluitvorming meegenomen. Ze hebben deals gemaakt met een criminele regering.

“En BP in de Golf van Mexico, voor hen gaat hetzelfde op. Of neem Freddie Mac en Fannie Mae, en vrijwel alle banken, van Lehman Brothers tot en met ABN Amro: perverse salarissen voor de hoge top en alleen maar onethisch geld graaien. Zo’n DSB Bank is welbeschouwd een ‘gewoon’ bedrijf waar ook ‘gewone mensen’ werken, maar wat doet het bedrijf? Structureel mensen misleiden tot ze de wanhoop nabij zijn. Dat zijn geen incidenten, dat gebeurt bij bedrijven waar het credo luidt: winst op één, dan een hele tijd niets en verder hebben we ook niet zo veel interesse. We zijn ergens tot het besluit gekomen dat alles mag in deze business; dat het erbij hoort. Hoezo? Dat is een rare gedachte.”


Maar zonder het kapitalistische principe, zonder winst, heb je toch geen succesvolle bedrijven?

“Voor winstbejag hoef je je niet te schamen. Dat is vaak een van de eerste dingen die ik zeg als ik voor zo’n groep directeuren sta. Winst is goed. Van winst worden scholen en ziekenhuizen gebouwd en uitkeringen betaald. Als dat idee eenmaal uit de wereld is, kan ik het hebben over wat ons werkelijk drijft.”

Uw verhaal komt voort uit een ‘spirituele kijk op het leven’. Wat betekent dat?

“Het is een logisch voortvloeisel van natuurkundig onderzoek. Er zijn dan ook nogal wat exacte wetenschappers die de spirituele kant op zijn gegaan: David Bohm, die ik al noemde, Eugene Wigner, Erwin Schrodinger, Michael Braungart. Het gaat in de natuurkunde en de spiritualiteit uiteindelijk om dezelfde vragen. Hoe is het allemaal ontstaan? Hoe zijn we hier gekomen? Waarom zijn we op aarde? Als je jezelf die vragen stelt, dan kom je vanzelf bij filosofie terecht, en zo verder. Tot de zeventiende eeuw, voor Isaac Newton, was er overigens ook geen onderscheid tussen filosofie, alchemie en natuurkunde.”

Om het raakvlak tussen wetenschap en spiritualiteit te illustreren, begint Zohar te vertellen over het befaamde experiment met de twee gleuven, dat onder de naam ‘double slit experiment’ makkelijk op YouTube te vinden is. In het kort: door twee spleten in een scherm worden deeltjes op een achterwand geschoten. Wordt er een apparaat bij gezet dat registreert hoe de deeltjes zich bewegen, dan gedragen ze zich anders dan wanneer dat apparaat er niet staat. Dat is te zien aan de achterwand, waar dan een ander patroon op verschijnt.


“Het gedrag van die deeltjes wordt dus beïnvloed doordat er gekeken wordt, gemeten wordt. Dan komt veel van wat wij als werkelijkheid beschouwen op losse schroeven te staan en rijzen er allerlei vragen. De meest voor de hand liggende daarvan is: welke werkelijkheid beleven we eigenlijk?

Verklaringen voor dit fenomeen zijn er nog niet. Wel zijn er theorieën, die je kunt interpreteren als een oprijlaan naar de spiritualiteit. Eugene Wigner, die later boeddhist is geworden, stelde dat het ‘bewustzijn’ van de persoon die de deeltjes registreert het proces beïnvloedt. Volgens een andere bekende theorie bestaan er parallelle universums. Dit observatiefenomeen is het grote mysterie van de kwantummechanica. Einstein had er een vreselijke hekel aan. Hij noemde het ‘Alice in Wonderland physics’, en hoewel hij gezien wordt als een van de grondleggers van de kwantummechanica, heeft hij zijn hele leven – tevergeefs – geprobeerd te bewijzen dat het experiment niet klopte.”

Het lijkt me een moeilijk verhaal om aan het bedrijfsleven te verkopen.

“Je moet altijd de taal van je toehoorder spreken. Je zegt: kijk naar wie je werkelijk bent en durf daarop te vertrouwen. Het gaat mensen niet om zo’n afgeleide als geld, het gaat waarschijnlijk – want dat geldt voor bijna iedereen – om relaties met anderen. Wat wil je later kunnen zeggen over de weg die je bent gegaan? ‘Ik heb hard gewerkt en veel geld verdiend’ of ‘ik heb iets zinvols gedaan, het gíng ergens over?’ Dat is een snaar die bij vrijwel ieder mens te raken is. Het doembeeld dat je geen zinvol leven hebt geleid, is een van de drie grootste angsten die mensen hebben, samen met de angst voor de dood en voor spreken in het openbaar.


“Ik zeg dan: je kunt je nu gaan realiseren dat je deel uitmaakt van een groter geheel. Niet eens zozeer filosofisch, maar heel concreet: het milieu, de maatschappelijke verhoudingen, armoede en rijdom, de financiële markten, zaken als terrorisme, dat is allemaal van belang. Misschien denk je er nu niet over na, maar vroeg of laat gaan ze voor elk bedrijf een rol spelen. Dus kun je maar beter bijtijds bedenken dat je wat bij te dragen hebt aan dat grotere geheel.”

Kunt u dat concreet maken? Wat leert u ze?

“Ik geef ze niet zozeer les, ik houd ze eerder een andere manier van denken voor. Ik laat ze zien dat je boven die pure winstgedachte kunt uitstijgen. Je kunt van je werk een roeping maken en een morele dimensie toevoegen aan je bezigheden. Bedenk dat het onderscheid tussen de privé-ondernemingen en de publieke sector ook maar bedacht is. Iederéén is de publieke sector! Je hoort de mensen dan denken: sympathiek plan, maar waarom zouden we dat doen? Welnu, het heeft allerlei voordelen: jij gaat als manager meer van jezelf houden, en de werknemers gaan meer van het bedrijf houden en beter hun best doen, omdat ze een zinvolle bijdrage kunnen leveren. Wij consumenten kopen ook liever van zo’n bedrijf dan van een bedrijf dat alleen maar ‘neemt’. En omdat iedereen er tegenwoordig heel snel achter kan komen wat voor bedrijf jij hebt, kun je er maar beter voor zorgen dat jou bedrijf deugt. Simpel toch?

“Het is het idee achter de hele groene, duurzame do good-trend die de laatste jaren opgang maakt in de wereld. Die manier van denken schiet overal wortel, al is het soms alleen aan de buitenkant, als marketingstrategie en in de communicatie, maar zelfs dat is een begin.”


Winst maken en toch zoals u zegt ‘meer geven dan nemen’ – kunt u daar een concreet voorbeeld van geven?

“Concrete voorbeelden te over. Unilever zat in Azië met een stagnerende markt en een grote arme onderklasse die ze niet konden bereiken. Toen kwamen ze met ‘The One Rupee Packet’, kleine pakjes met daarin zeep, shampoo, soep of melkpoeder voor een roepie. Grote campagne er omheen, die er vooral uit bestond mensen het veld in te sturen om advies te geven over hygiëne en gezondheid. Het was een enorm succes en leverde een grote bijdrage aan de winst op en aan de positie van Unilever in Azië. Unilever voegde daar echt wat toe.”

Als ik vraag of ze weleens een mystieke ervaring heeft gehad, beaamt ze dat met enige schroom. Bij wijze van grap, maar ook weer niet helemaal, kijkt ze samenzweerderig om zich heen. Ze wil het, kortom, wel vertellen, maar ‘niet al te luid, want anders denken ze vast dat ik niet goed snik ben.’

“Ik reed van een lezing in Engeland naar een lezing in Wales, een trip van vier uur. Halverwege de rit kreeg ik het gevoel dat ik mijn grootmoeder was, en dat verdiepte zich – en het veranderde. Mijn besef van haarkleur, huidskleur, van geslacht verdween. Ik kwam los van mijn lichaam. Mijn persoonlijkheid verdween, anders kan ik het niet omschrijven. Wat er overbleef, was mijn essentiële ik, om het zo maar te noemen – wat je echt bent als mens, zonder het hele levensverhaal er aan vast. Dat gevoel was heel sterk en overtuigend, niet beangstigend maar wel ontwrichtend. In de maanden erna heb ik het langzaamaan verwerkt en ben ik het beter gaan begrijpen.


“Het heeft vooral het besef verdiept dat we deel uitmaken van een groter geheel. Zoals bij het double slit experiment het gedrag van kleine deeltjes wordt beïnvloed alleen doordat ze worden geobserveerd – waar houden die deeltjes en ikzelf dan op en waar beginnen we? Alles bestaat letterlijk immers uit kleine deeltjes, en wij beïnvloeden het gedrag van al die deeltjes. En dan is dus alles onderdeel van alles. Dan ben jij ook mij en ben ik jou. De werkelijkheid is dan niet ergens daarbuiten, en ik ben niet die passieve toeschouwer of het slachtoffer.

“Ik bepaal de werkelijkheid ook zelf; met mijn gedachten, met wat ik doe en beslis, maak ik de werkelijkheid. Dat geeft de notie ‘deel uitmaken van een groter geheel’ een veel diepere waarde. En als die essentieel spirituele gedachte gemeengoed wordt – en dat is wat ik graag wil – krijgt het menszijn voor ons allemaal een andere betekenis en een ander doel. Dan gaan we een andere wereld tegemoet, want welk weldenkend mens wil iets negatiefs doen ten opzichte van zichzelf?” >

Naast Danah Zohar is er nog een aantal min of meer geniale wetenschappers die zich bezighouden met wat ‘bewust zakendoen’ kan worden genoemd. De meesten zijn spiritueel of hangen er tegenaan, en allemaal hebben ze er voor de doelgroep klassieke boeken over geschreven.

Een man als Mark Albion werkte vijftien jaar als marketing professor aan de Harvard Business School, adviseerde bedrijven als Coca-Cola, Procter & Gamble en Gap en is nu in feite een eenpersoonsconsultancy op dit gebied. Fred Kofman, schrijver van Conscious Business, afkomstig van Berkeley en MIT, richtte Axialent op, dat gericht is op ‘bewust zakendoen’ en het ‘optimaliseren van de bedrijfscultuur’. Credo, met dank aan Gandhi: “We must be the change we want to see in the world.” Inmiddels is Axialent een consultancy met wereldwijd dertig bureaus en klanten als GM, Shell en Yahoo. Peter Senge, afkomstig van Stanford en MIT, doet vergelijkbaar werk, vooral via de universiteit en zijn wereldwijde Society for Organizational Learning. Zwaar spiritueel is ook Richard Barrett. Hij werkte tot eind vorige eeuw als ‘cultuurspecialist’ bij de Wereldbank en richtte daarna het Barrett Values Centre op, gespecialiseerd in het ‘ombuigen van bedrijfsculturen’. Hij schreef ondermeer Liberating the Corporate Soul en Building a Values-Driven Organization. Ten slotte moet ook de zeer invloedrijke Duitse chemicus Michael Braungart worden genoemd. Braungart is de man achter het zogeheten Cradle to Cradle-concept, waarbij wat we gebruiken en verbruiken dankzij doordacht ontwerpen en produceren uiteindelijk weer de basis moet vormen voor een nieuw product.


Binnen deze beweging bevinden zich naast wetenschappers ook de puur spirituele leiders. Verreweg de meest bekende en invloedrijke daarvan zijn Eckhart Tolle en Deepak Chopra, de minst bekende bevinden zich ergens met jurk en kralen in een zelfbedachte commune. De onderkant van het minder spirituele en meer zakelijke segment bestaat uit strakgekapte mannen en vrouwen met fonkelende lach en advies over hoe jezelf te vinden en vervolgens alles, altijd, overal aan iedereen te kunnen verkopen. Ook dat is een grote markt, vooral als het schrijven van boeken gecombineerd kan worden met veelvuldig optreden in talkshows.

Feit is dat de waarachtige voorlopers op het gebied van spiritualiteit en bewust zakendoen miljoenen boeken verkopen en regelmatig in direct contact staan met de topmanagers van de wereld en zij die dat willen worden. In de woorden van Danah Zohar: “Je creëert bewustzijn. Dat leidt op kleinere en grotere schaal tot betere zakelijke beslissingen en daarmee wordt dat bewustzijn dan ook weer doorgegeven. We hebben als mensheid overtuigend bewezen dat we gek genoeg zijn om elkaar te vernietigen. Het is gezien de ontwikkelingen waarschijnlijk dat we op basis van diezelfde gekte de planeet te grazen zullen blijven nemen. Dit is een tegenwicht en zonder al te zeer te willen doemdenken; de consensus onder de genoemde collega’s is toch wel: een hoogst noodzakelijk tegenwicht.”

Gijs De Swarte, foto's Jean-Pierre Jans