De schuld van het Westen

Egypte heeft een lange geschiedenis van wanbestuur. Onwaarschijnlijk dat daar snel een eind aan komt.

Gretig is vastgesteld dat Amerika weer eens heeft misgekleund. Bij de val van Hosni Mubarak werd Barack Obama keer op keer verrast door de gebeurtenissen. Het Witte Huis raakte niet alleen een bondgenoot kwijt, maar werd ook verweten een halfslachtige koers te voeren. Waar het bewind van Mubarak eerst ‘stabiel’ werd genoemd, kreeg de Egyptische president later het advies snel op te stappen, wat hij uiteindelijk ook deed, maar niet volgens het script van Washington. Dat was ook onmogelijk. Als een dictator die er al dertig jaar zit onder druk van de eigen straat moet aftreden, is dat een revolutionair proces waarop niemand greep heeft, ook Amerika niet.

Toch ontbreekt het weer niet aan critici inzake het Amerikaanse beleid in het Midden-Oosten. Dat zou nog steeds in het teken staan van de status-quo, om Israël van dienst te zijn en de oliebelangen veilig te stellen. Door zich veel te lang achter regionale potentaten te scharen, zou het Westen de Arabische massa’s van zich hebben vervreemd en loopt het nu het risico op volksopstanden die bijna zeker anti-westers zullen zijn. Hoewel de protesten vooralsnog een roep om vrijheid en democratie laten zien, en experts ons verzekeren dat Egypte ondanks de Moslimbroederschappen geen Iran zal zijn, valt zo’n scenario niet uit te sluiten. Nu al kun je er vergif op innemen dat het Westen ook daar weer de schuld van zal krijgen. Terecht of niet?

Het staat vast dat de Europese koloniale mogendheden in de regio voor veel kwaad bloed hebben gezorgd. Hun onderlinge competitie werd uitgevochten in het Ottomaanse Rijk, dat een speelbal was van Britten en Fransen. Ook de Russen drongen op (naar de Bosporus en de Kaukasus), de Italianen aten mee (Libië), en het Duitse Keizerrijk probeerde zelfs een jihad tegen het Britse Rijk te ontketenen. Veel ongelukkige verdelingsplannen, vaak niet meer dan probeersels, gaan terug op de Eerste Wereldoorlog, toen de Europese mogendheden in een overlevingsstrijd waren verwikkeld en dringender zaken aan hun hoofd hadden. Ook na de Tweede Wereldoorlog was er een vacuüm en grepen de joden hun kans om in het Heilige Land een eigen staat te stichten. Na de Suezoorlog in 1956 werd de Britse en Franse rol overgenomen door de (anti-koloniale) Amerikanen.


Dat schiep nieuwe afhankelijkheden. Egypte heeft een lange geschiedenis van wanbestuur en kent sinds de intocht van Napoleon al twee eeuwen westerse inmenging. Het is onwaarschijnlijk dat daar snel een eind aan komt. Vanaf de jaren vijftig was het land tijdelijk cliënt van de Sovjet-Unie, maar in de jaren zeventig wisselde het van kamp en sloot president Anwar Sadat met Amerikaanse steun een voor de Egyptische strijdkrachten profijtelijke vrede met Israël. Amerika heeft eenzelfde relatie met het Saudische koningshuis, dat niet door de democratische beugel kan, maar er wel voor zorgt dat niet alle oliebronnen in handen van anti-westerse schurken vallen. Zou de wereld beter af zijn als Amerika andere strategische keuzen had gemaakt? Ik dacht het niet.

Omdat het Westen zowel regionale potentaten als Israël steunt, heeft het in het Midden-Oosten een slechte naam.

Diezelfde potentaten weten de onvrede van hun onderdanen tegen Amerika en Israël te richten, waardoor de westerse politiek er in deze verraderlijke omgeving nog beroerder uitziet. Veel Amerikaanse presidenten beten er hun tanden op stuk. Jimmy Carter strandde in Iran, Ronald Reagan trok na een aanslag troepen terug uit Libanon, Bill Clinton zag het ‘vredesproces’ tussen Israël en de PLO in Camp David mislukken. In dat rijtje is George Bush met zijn invasie in Irak eerder regel dan uitzondering. Alleen vader Bush leek met de Golfoorlog succesvol, maar hij maakte het werk niet ‘af’, waardoor Saddam Hussein alsnog wist te overleven tot zoon Bush er twaalf jaar later een eind aan maakte. Dat gebeurde in naam van een democratisch experiment dat door critici is weggehoond omdat ‘democratie’ niet van buiten kan worden opgelegd, zeker niet in de Arabische wereld die daar geen ervaring mee heeft.


Natuurlijk kan democratie alleen beklijven als die door bevolkingen zelf wordt gedragen, maar het verdrijven van een tiran als Saddam schiep daar wel de kansen toe. Je kunt niet zeggen dat Amerika de laatste tien jaar niet serieus heeft geprobeerd om nieuwe verhoudingen in de regio te scheppen. De verguisde neocons hadden gelijk dat de Arabische wereld door gebrek aan democratie gevangen zit in afhankelijkheid en wanbestuur, waarvan het Westen gemakzuchtig de schuld krijgt. Trouwens, ook Rusland, China en India hebben een slechte relatie met de moslimwereld. Dan is duidelijk bij wie het probleem zit. Hou dan op om Amerika verwijten te maken die fout zijn geadresseerd.

Dirk-Jan van Baar