Wat zich niet zeggen laat

‘Eigenlijk zou ik alle flarden tekst in dit boek op één groot doek – of beter nog, op drie doeken – willen plakken zodat de lezer er als het ware voor kan gaan staan.” Zo begint de Nijmeegse hoogleraar filosofie René ten Bos zijn boek Stilte, geste, stem. En: “Het mooiste zou zijn als de lezer het boek zou kunnen aanschouwen, waarbij hij zich nu eens verdiept in dit en dan weer in dat detail.” Leesinstructies vooraf, dat vind je niet vaak meer. Stilte, geste, stem is een verzameling gedachten over niet-talige communicatie. De drie titelwoorden zijn vormen van zulke communicatie, en tegelijkertijd de delen waaruit het boek is opgebouwd. Stilte kan betekenis dragen – dreigend zijn, maar ook charmant of spannend. We kunnen iets uitdrukken door stilte, bijvoorbeeld dat we naar een ander verlangen. Ten Bos zoekt naar een definitie van de stilte door die te vergelijken met duisternis en door alledaagse ervaringen van stilte te ontleden.

Bij de geste brengen we via het lichaam betekenis over. Denk aan een een glimlach, een streling of een opgestoken middelvinger. Het begrip geste is vrij ruim bij Ten Bos: letterlijk is het een lichaamsbeweging, maar figuurlijk ook een beweging van de geest. De overdenkingen over de betekenis van de gestes ‘zich scheren’ en ‘zich opmaken’ zijn in dit verband opmerkelijk.

De stem ten slotte kan ook zonder woorden betekenis hebben. Zo is in het verleden de stem van de vrouw ten koste van alles gesmoord, wat zij ook zou zeggen – denk aan uitsluiting van politieke rechten en onderwijs. Ook nu heeft een hoge stem de culturele betekenis van ‘weinig autoriteit’. Ten Bos verhaalt hoe Margaret Thatcher aangeleerd kreeg om lager te spreken. Mannen blijken trouwens evenmin vrij om het hele scala van tonen en klanken te gebruiken.

De delen van het boek vallen uiteen in mini-essays, die soepel in elkaar overvloeien. Vaak eindigt een stukje met een vraag, die aanleiding geeft tot het volgende (‘De vraag naar de doelmatigheid van de geste doemt op.’ Next: ‘Doelmatigheid’). Ondanks de abstractie van het onderwerp en de parafrasering van verscheidene filosofen, is Ten Bos in de meeste gevallen volstrekt helder. In korte, sobere zinnen geeft hij duiding aan onze communicatie en weet daarvan de essentie exact te omschrijven.

Ten Bos hanteert een pretentieloze stijl, die juist daardoor krachtig en poëtisch overkomt. Tegelijkertijd wordt zijn stelligheid een zwakte wanneer een overdenking te snel afgelopen is. Leg uit! Waarom is dat zo? “Het leugenachtige van iedere liefde is dat geliefden zichzelf wijsmaken dat ze erdoor tot leven komen, maar het juist de dood is die ze verenigt.” Zeker wanneer je tegenvoorbeelden te binnen schieten, is het gebrek aan twijfel van Ten Bos niet bevredigend. Zijn leesinstructie uit het begin lijkt dan eerder een excuus: het maakt niet uit als ik kortaf en onlogisch ben, je mag immers onconventioneel lezen.


Dit boek vraagt iets van de lezer: in de kantlijn schrijven bijvoorbeeld, een innerlijke discussie met de auteur aangaan. Voor wie houdt van deze actieve, studerende houding is Stilte, geste, stem een plezier om te lezen – en die neemt de frustratie van onvolledigheid voor lief.

René ten Bos. Stilte, geste, stem. Uitgeverij Boom, € 17,50. Ook verkrijgbaar via www.ako.nl.

Isabelle Buhre