De onmacht van Europa

Op 15 april 2011 liet kolonel Kadhafi zich in Tripoli tijdens een triomftocht in een open jeep toejuichen. Wie had dat een maand geleden kunnen denken?

Er had zich toen een unieke wereldwijde eensgezindheid afgetekend: een VN-resolutie en steun van zowel de Arabische Liga als de Afrikaanse Unie. Kadhafi zag zich geconfronteerd met een bredere coalitie dan eerder Irak, Afghanistan en Kosovo. Zijn lot leek bezegeld, ook al wilde niemand hardop uitspreken dat achter de mooie woorden over mensenrechten een diepere wens schuilging: het verwijderen van Kadhafi.

Maar helaas, die eensgezindheid hield maar enkele dagen stand. Een paar dagen nadat Frankrijk, Groot-Brittannië en de Verenigde Staten voortvarend waren begonnen met aanvallen, tekenden zich al de eerste haarscheurtjes af in de coalitie. Van de oorspronkelijke eensgezindheid is uiteindelijk weinig overgebleven. Met kolonel Kadhafi als lachende derde.

De verklaring hiervoor is even eenvoudig als onthutsend: het internationale belang delft het onderspit tegen de afzonderlijke nationale belangen. Of nog sterker geformuleerd: de zorg om de herverkiezing wint het van het leiderschap.

De steun van Barack Obama aan de acties viel ongeveer samen met de start van de campagne voor zijn herverkiezing in 2012. En dus moet hij straks duidelijk zien te maken dat hij zijn belofte van Change wel degelijk gestand heeft gedaan. Hij won in 2008 mede door de toezegging dat de VS zich zouden terugtrekken uit Irak. Daar wordt aan gewerkt, maar anderzijds zijn er meer troepen dan ooit in Afghanistan. Zou Libië daar nog eens bij komen, dan zou dat natuurlijk uitdraaien op een electorale nachtmerrie.

Toen snel resultaat uitbleef, haastte Obama zich dan ook het commando over te dragen aan de NAVO en het aantal Amerikaanse vliegtuigen aan de operatie te verminderen.


Voor Europa is dat een bewijs dat we niet meer klakkeloos op de VS kunnen rekenen om de problemen in de wereld op te lossen. Dat besef zou ertoe moeten leiden dat Europa zelfstandiger en eensgezinder op het wereldtoneel gaat optreden. Maar hier wreekt zich dat Europa de afgelopen decennia heeft gekozen voor verbreding in plaats van verdieping.

Het oorspronkelijke idee van de Verenigde Staten van Europa, een politieke unie, is ver achter de horizon verdwenen. In het licht van de defensiebezuinigingen zou een Europees leger een prachtige oplossing zijn, maar bij een volstrekt gebrek aan eensgezindheid over het buitenlands beleid is dat een utopie.

Zonder verdere integratie en eendracht zal Europa nooit de slagkracht op het wereldtoneel krijgen die nodig is om een rol van betekenis te spelen. Nationale belangen winnen het ook hier van het Europese belang.

Waar Nicolas Sarkozy in Libië een kans ziet zijn leiderschap te versterken, vreest Angela Merkel juist dat ingrijpen haar positie zal ondergraven. Silvio Berlusconi ziet sowieso het einde van zijn politieke carrière naderen. De meest stabiele factor is Groot-Brittannië, dat zowel in Irak als nu in Libië zijn verantwoordelijkheid neemt. Maar Londen is dan weer allesbehalve een voorvechter van meer Europese samenwerking.

Het meest opvallende deelnemende land aan de offensieve luchtacties is eigenlijk België: het demissionaire kabinet-Leterme heeft let-terlijk een vlucht naar voren geno-men. Dat is lef hebben. Dit leider-schap dwingt dan ook bewondering af. Andere Belgische partijen vragen zich al bezorgd af of Leterme bij vervroegde verkiezingen in zijn land onverwacht weer succes zou kunnen hebben.


Kortom, Europa is een verdeeld huis van onmachtige politici, en dat geldt ook voor Nederland. Kadhafi kan achteroverleunen en steeds meer terrein terugwinnen. Meest waarschijnlijke uitkomst: een compromis waarbij hij aftreedt en een van zijn zonen het overneemt. Dan slaagt hij waar Mubarak faalde. Met dank aan Europa.

import jack de vries