Een verschrikkelijke liefde voor oorlog

operatie market garden (foto anp)

Ik heb iets met oorlog. Met de Tweede Wereldoorlog wel te verstaan. Nog preciezer: de slag om Arnhem, die maandag exact 68 jaar geleden begon: de enige, echte veldslag die in die oorlog op Nederlands grondgebied plaatsvond.

Waarschijnlijk komt mijn belangstelling door de verhalen van mijn ouders, die de oorlog weliswaar niet in Arnhem maar in Amsterdam hebben meegemaakt. Zelf ben ik opgegroeid in Brabant, waar ook het nodige is gebeurd, maar Arnhem heeft mij altijd meer aangetrokken. Helemaal na een wandeling, inmiddels vele jaren geleden, in de buurt van Oosterbeek door een bos waarvan ik wist dat daar de strijd tussen de Duitsers en Engelse parachutisten was gestreden.

Terwijl ik daar liep, voelde het alsof ik me midden in het strijdgewoel bevond. Ik stelde me voor hoe de schoten klonken, hoe de echo’s nagalmden. Ik raakte de dikste bomen aan, want die moesten erbij zijn geweest. Ik raapte aarde en rook eraan, alsof ik iets zou registreren wat met de slag te maken kon hebben. Vlak voor de wandeling had ik in een brochure gelezen dat tweehonderd Engelse soldaten als vermist zijn opgegeven. Hun stoffelijke resten moesten ergens in dit bos liggen, en ergens hoopte ik vurig dat ik een skelet zou vinden of desnoods een schoen, een kompas, een mes of een pistool.

Ik probeerde me voor te stellen hoe bang de jongens waren die hier vochten. Hoe was het hier ‘s nachts? Ik las later dat de Duitse sluipschutters ‘s ochtends bij het eerste licht aanvielen en de Tommy’s verrasten in hun schuttersputjes terwijl ze nog sliepen of uitrustten.

De sensatie van die eerste keer op het voormalige slagveld heb ik in de loop van de jaren verinnerlijkt, zou je kunnen zeggen. Ik heb zelfs een boekje geschreven over mijn ervaringen tijdens een nachtelijk verblijf diep verscholen in het bos, zittend in een zelf gegraven schuttersputje.

Ieder jaar ga ik met de mei- of herfstvakantie naar hotel De Buunderkamp in Wolfheze, vlakbij Oosterbeek en Arnhem, en eigenlijk altijd met de bedoeling me te laven aan de slag. Het prachtige museum Hartenstein in Oosterbeek ken ik intussen op mijn duimpje. Als ik ooit nog eens vermogend word, koop ik in Oosterbeek, in de omgeving waar de Engelse parachutisten landden en de strijd een aanvang nam, een pied à terre en slijt ik mijn dagen als amateur-archeoloog, wandelend door de bossen met een metaaldetector in de hand.

Sommigen, en wonderlijk genoeg meestal vrouwen, vinden mij passie voor de slag om Arnhem, en voor oorlogen in het algemeen, vreemd. Een tikje morbide zelfs. Maar de beroemde historicus Johan Huizinga omschreef het verschijnsel eens als ‘historische sensatie’, en daarin herken ik mijzelf beter. Op bepaalde plekken in de wereld, waar iets gewichtigs is gebeurd, ontkom je er niet aan de geschiedenis even aan te willen raken. Niet meer dan dat. En het gevoel dat je bekruipt als je denkt daadwerkelijk even teruggeschoten te worden in de tijd, is zo apart en overweldigend dat het gewoon naar meer smaakt.

Er zijn meer plekken op de wereld die iets met mij doen: Omaha Beach in Normandië en de Book Deposit Store in Dallas van waaruit J.F. Kennedy op 22 november 1963 werd doodgeschoten, maar vandaag houd ik het op Arnhem. En al is de slag lang geleden, er verschijnen nog steeds boeken over. De meest recente zijn verschenen bij uitgeverij Boekerij en heten Arnhem, de strijd om te overleven en Robert Urquhart – Generaal van Arnhem. Bij Aspekt is De Slag om de Ginkelse Heide van Carel Verhoef herdrukt.

Wat is uw favoriete plek uit de geschiedenis? Laat het ons weten!


  • luck

    Vaak werden gevechten op strategische plekken uitgevochten bij kruispunten, bruggen (brug te ver), stranden (Normandie) maar bij parachutisten speelt(de) de windrichting mee en kan ‘n rustig bos opeens het strijdtoneel worden.
    Het is nauwelijks voor te stellen wat er gebeurd als van de grond geschoten wordt, dalend, steeds dichter bij de vijand, bijna machteloos.
    Overal ter wereld bewaard het verleden de gruwelijke erfenissen totdat gesneuvelden, bommen en wat al niet meer, letterlijk aan de oppervlakte komen.
    Even zo vele gelegenheden om stil te staan bij de gebeurtenissen van toen en eerbied te tonen.

  • Peter

    Ik denk dat historische sensatie meer fascinatie inhoudt. Het kan je enorm grijpen of raken.
    Sensatie zie ik vooral bij een verheerlijking van oorlog, dat gaat me wel te ver.
    Zelf ben ik vaak in de Ardennen geweest, met name de omgeving bij Stavelot, waar de 82nd Airborne vocht tegen de Duitse Kampfgruppe Peiper of bij Bastogne, waar de 101st Airborne standhield. Met name het Mardasson in Bastogne en het museum in La Gleize is fantastisch.

    Via de Documentatiegroep ’40-’45 neem ik vaak deel aan deze excursies. Vaak zijn dat de minder bekende, of bezochte, plekken in Nederland, zoals Kamp Vught, Kamp Westerbork of een rondwandeling door Amsterdam.
    In oktober wordt een excursie georganiseerd naar Groningen. Ik ben zelf al in die omgeving geweest, maar het fascinerend om te zien wat daar is gebeurd, als je er met een deskundige gids naar toe gaat. Dan gaat het echt voor je leven. En het leuke van zo’n groepsreis is, dat je ook echt inhoudelijk kunt discussiëren.

    Dus er zin veel “favoriete” plekken te vinden, zeker als je weet waar je moet zoeken.

  • A. Doorgeest

    Er zijn nogal wat plekken uit de Tweede wereldoorlog die een bezoek meer dan waard zijn:

    - De Grebbeberg, altijd goed voor een wandeling en bezoek aan het ereveld, gecombineerd met een tochtje naar Rhenen;
    - Het Kornwerderzand is interessant, alwaar de Duitse opmars in mei 1940 succesvol werd gestopt – een gedeelte ervan is museum en te bezoeken;
    - Op Walcheren zijn nog steeds restanten die herinneren aan de Tweede W.O.: bunkers in Middelburg, landinwaarts diverse geschutsopstellingen, de duinen rond Dishoek etc. Het onder water zetten van Walcheren middels bombardementen door de geallieerden en hun landingen vanuit Zeeuws-Vlaanderen zijn hier nog enigzins navoelbaar;
    - De zone rond Duinkerken, Calais, Boulogne is buitengewoon interessant voor de liefhebber; met name rond Calais hebben veel bunkers gestaan en zijn nog veel bunkercomplexen te bekijken (w.o. Leffrinkoucke, iets ten zuiden van Duinkerken; een absolute must voor liefhebbers). Tussen Duinkerken en Calais liggen nog wat bunkercomplexen en restanten van de Atlantikwall die ook buitengewwon de moeite waard zijn.
    - Texel is interessant vanwege de opstand van Georgiërs tegen de Duitsers – inclusief ereveld;
    - In East-Anglia heb je nog restanten van vliegvelden van de geallieerden die voor bombardementsvluchten op Duitsland zijn gebruikt.
    - In Calais zelf heb je het voormalige hoofdkwartier van de Kriegsmarine – een museumbunker van groot formaat.
    - Behalve Omaha zijn Gold, Juno, Sword en Utah eveneens interessant; met alle bijbehorende musea.
    - Tot slot: Hoek van Holland heeft – als voormalige Festung Hoek van Holland – nog steeds nogal wat bunkers, die deels illegaal via onderaardse gangen zijn te bezoeken. In het Staelduinse bos zijn nog zeker 20 bunkers aanwezig die het hoofdkwartier van de F. HvH vormden;
    - In België – aan de kust – heb je het Atlantikwall-museum; een gerestaureerd bunkercomplex dat als museum dienst doet, deels van voor, maar deels gebouwd in de Tweede Wereldoorlog.
    - Tot besluit: in Londen ligt de bunker waarvanuit Churchill leiding gaf aan de Britse operaties in de TWO. In Dover ligt een voormalig hoofdkwartier van de Britse Navy – eveneens museum en te bezichtigen.

    Kortom: de liefhebber kan hier een mooie serie artikelen aan wijden. Neem wel een goede fotograaf mee, zou ik welhaast adviseren. Dit zou de eventueel te ontstane sfeerreportages zeer ten goede komen.

    • a.doorgeest

      Eén erratum: Leffrinkoucke ligt iets ten noorden van Duinkerken, en niet ten zuiden ervan.

      Een paar aanvullingen op de eerdere lijst: Theresienstadt – voormalig ghetto en doorvoerkamp – blijft op een bizarre manier de moeite waard om te bezichtigen. Zelden zo’n naargeestige maar wel fascinerende leegte ervaren als daar.
      Eperlecques, liggend in de omgeving van Calais, is bekend om een monstrueuze grote bunker; een nooit in gebruik geweest zijnde V2-basis. De Kanaaleilanden – nooit door mij bezocht evenwel – schijnen nogal wat bunkers te herbergen en nabij Dover ligt het Battle of Britain monument, dat bijzonder is omdat daar de befaamde uitspraak van Churchill over deze luchtoorlog om Engeland wel erg tastbaar en navoelbaar wordt.
      Tot slot: als je ooit cultuur, schoonheid en een stuk geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog wilt combineren is een bezoek aan het voormalige ghetto van Venetië aan te raden: ook hier weer een afschuwelijke leegte die herinnert aan de tijd dat de tienduizenden inwoners van dit ghetto werden afgevoerd naar Oost-Europa. Een plek die een beklemmende en onuitstaanbare leegte in zich meedraagt.

  • luck

    Dank aan Peter en A. Doorgeest, Bastogne in de Ardennen is een plek waar in de winter1944-45 zwaar gevochten is, aan beide kanten is veel bloed gevloeid, voor elke weg,heuvel en boom is gevochten.
    Dichter bij huis, het Staelduinse Bos bij Hoek van Holland, de bunkers liggen in het laatste stuk overgebleven bos in het Westland, wandelend en fietsend te bezoeken, over de gebeurtenissen in de Tweede Wereldoorlog is mij helaas niet zo veel bekend.
    Het monument in de duinen bij de Waalsdorpervlakte is te bezoeken, het natuurgebied is de moeite waard, het verleden is voelbaar.