Schaliegas: geheim achter de Oekraïne crisis?

Lang durfden Europese politici de winning van schaliegas niet te bespreken. Nu Amerika heeft laten zien hoe het land de vruchten plukt van schaliegaswinning, wil ook Europa een graantje meepikken. En het toeval wil dat Oekraïne, het oostelijke deel om precies te zijn, beschikt over grote voorraden.

Politiek gezien ligt de focus in de discussie over schaliegas op de tweespalt economische voordelen versus ecologische gevolgen van ‘fracking‘, een techniek die gebruikt wordt in de onconventionele olie- en gaswinning. Voorstanders claimen dat er grote hoeveelheden voorheen onbereikbare reserves te winnen zijn, terwijl tegenstanders wijzen op de desastreuze vervuiling van grond en water. In West-Europa hebben de meeste landen, Frankrijk en Duitsland voorop, besloten om nog even te wachten met de toepassing van fracking. Anders ligt het aan de oostelijke kant van het voormalige IJzeren Gordijn. Het eerste grote slagveld voor de Europese gasexploratie wordt Oost-Europa, waar een grotere onafhankelijkheid ten aanzien van de energieleverantie uit Rusland een belangrijk onderwerp is. Maar ook de crisis in Oekraïne is deels terug te voeren op de aanwezigheid van schaliegas.

Koude Oorlog
De Verenigde Staten hebben enige expertise opgebouwd op het gebied van de winning van schaliegas. Grote multinationals willen deze expertise te gelde maken door in Oost-Europa schaliegas te gaan winnen. Chevron, bijvoorbeeld, verkent het gaspotentieel van meer dan 3 miljoen hectare grond in Polen en Roemenië. Maar naast het verdienen van geld is er nog een tweede prikkel voor de VS om Europese landen aan te moedigen om schaliegas te winnen. Ieder kilowattuur energie opgewekt door Europees aardgas, vermindert de afhankelijkheid van Russische energie-gigant Gazprom en daarmee de Russische mogelijkheden om een nieuwe koude oorlog te voeren. Vandaar de Amerikaanse druk op Europa en ook Oekraïne om vooral schaliegas te overwegen.

Omgekeerd laten ook de Russen zich niet onbetuigd. De meeste voormalige communistische landen zijn voor hun energie sterk afhankelijk van de export van het Russische Gazprom. Rusland wil dit graag zo houden en volgens analisten van de Amerikaanse Natural Gas Alliance (ANGA), een lobbygroep voor 26 Noord-Amerikaanse firma’s die actief zijn in de winning van aardgas, financiert Rusland het verzet van milieu-groeperingen.

Grote voorraden Oekraïne
Volgens NAK Nadra Ukrayny heeft Oekraïne de grootste schaliegasvoorraden van Europa. Burisma Holdings zocht reeds in 2010 naar potentiële investeerders om dit te ontginnen. Burisma verwierf ook de ontginningsrechten van het Dnieper-Donets Basin en het Azov-Kuban Basin. Een snelle blik op de kaart leert dat de Krim re-unificatie en het dwarsliggen van Oost-Oekraïne een gevoelige klap is voor Oost-Europa, dat zijn afhankelijkheid van Russisch gas wil verminderen. Tegelijkertijd speelt Moskou met het stimuleren van de crisis in Oekraïne een geo-politieke troefkaart uit, die garandeert dat het Westen niet onder de Russische gas-invloed uitkomt.

Het Westen probeert ondertussen grip op de schaliegasvoorraden te krijgen door financiele injecties aan Oekraïne via het IMF, maar ook door sleutelposities in de belangrijkste bedrijven voor de exploitatie van het schaliegas te bezetten. Zo zetelt Joe Biden’s zoon, Hunter Biden, samen met Devon Archer, stiefzoon van John Kerry, in de Raad van Bestuur bij Burisma Holdings in Oekraïne, geleid door de voormalige Oekraïnse minister van Ecologie en Grondstoffen, Nikolay Zlochevsky. De uitnodiging kwam van de Amerikaanse Raad van Bestuur voorzitter, Alan Apter. Via deze sleutelposities wordt de band tussen de Amerikaanse regering en de Oekraïense schaliegaswinning veilig gesteld; via Burisma komen nog meer financiele injecties en expertise voor gaswinning Oekraïne binnen.

Wie ook betrokken is bij Burisma, is de vanuit Zwitserland opererende oligarch Ihor Kolomoisky, eigenaar van Privat Group en aandeelhouder van Burisma. Kolomoisky is tevens aanvoerder van een Oekraïense privémilitie die waakt over zijn en Shell’s belangen en die wordt ingezet om gebieden te heroveren op de Russische ‘rebellen’. Deze paramilitairen zouden betrokken zijn bij het op brutale wijze doden van etnische Russen in het oorlogsgebied.

Maar ook zonder deze private militie heeft het in Cyprus geregistreerde Burisma genoeg politieke invloed in Kiev om land waar schaliegas gewonnen kan worden tot een militair doelwit te maken. Militairen uit Oekraïne hielpen bij het aanbrengen van gaswinningsinstallaties in de buurt van de Oost-Oekraïense stad Slavyansk, een stad die ze volgens persagentschap Novorossiya gedurende maanden hebben gebombardeerd: “Burgers worden onder militaire bescherming ingezet om boorinstallaties te plaatsen. Meer materiaal wordt aangevoerd en het leger omcirkelt de toekomstige gaswinningslokatie.”

Teleurstellende resultaten

Maar niet enkel in Oekraïne is schaliegas van belang. Polen is een van de landen die groot inzetten op de winning van schaliegas. Volgens John Lyman, directeur energie- en milieubeleid van de in Washington gevestigde denktank Atlantic Council, behoren Polen en Roemenië tot de Europese landen die het meest paraat staan voor de winning van schaliegas. Volgens informatie die verzameld is door de Amerikaanse geologische dienst en het Ministerie van Energie, heeft Polen de grootste reserves gas. Toch wil dat niet zeggen dat het land daarmee ook in één klap rijk is. Alleen al om de geologische omstandigheden van mogelijke gaswinplaatsen in kaart te brengen, zouden duizenden putten geboord moeten worden, een proces dat jaren kan duren.

Tegelijkertijd is het maar de vraag wat er daadwerkelijk van de schaliegaswinning terecht gaat komen. Van ‘s werelds grote energiebedrijven is enkel het Amerikaanse Chevron nog actief in de Poolse schaliegassector. De Amerikaanse gigant Exxon blies vorig jaar de aftocht, nadat testboringen slechts teleurstellende resultaten hadden gebracht. Twee andere Noord-Amerikaanse firma’s – het Canadese Talisman Energy en Marathon uit de Verenigde Staten – hebben hun operaties in Polen ook al beëindigd. Marathon zegt zijn beslissing te baseren op vruchteloze pogingen om commercieel interessante hoeveelheden gas op te sporen. Het Italiaanse ENI blies begin dit jaar de aftocht.

“Het Poolse schaliegas bestaat alleen in de media, want in de realiteit gebeurt niets”, verkondigde Grzegorz Pytel, energie-expert bij het Sobieski Instituut. Ook de Poolse regering zelf temperde het oorspronkelijke enthousiasme. Eerdere schattingen over de hoeveelheid schaliegas werden gereduceerd met bijna 90 procent.

Als iets soortgelijks ook in Oekraine zou blijken, dan zou dat een flinke tegenvaller zijn voor de Westerse strategie om los te komen van Russische gasafhankelijkheid. Aan de andere kant zouden de Poolse reserves ook nu nog zo groot zijn dat het land gasreserves voor decennia zou hebben. Dat alleen al maakt dat het investeren in schaliegas voor Polen een topprioriteit blijft. Ondanks de recente tegenslagen – investeerders die zich terugtrekken, beperktere reserves, slechte testresultaten – is de wens om onafhankelijker te zijn van Russische energie en invloed te groot om te negeren. Hetzelfde is van toepassing op Oekraine, waar de mogelijkheid om schaliegas te winnen zeker ook een drijfveer is voor het Westen -maar ook voor Rusland- om invloed uit te oefenen op de situatie in het land.