We know where you sleep: daklozen worden geregistreerd met GPS-zenders

In Denemarken wordt een angstaanjagende gedachte werkelijkheid. Iedere stap van de dak-en thuislozen in het plaatsje Odense wordt geregistreerd met behulp van GPS-zenders. Ze zijn dan op ieder moment van de dag te traceren, het is bekend waar ze geweest zijn en waar ze op weg naartoe zijn.

Het klinkt alsof het idee uitgevonden moet zijn door een totalitair regime, dat volledige controle door de staat nastreeft. Maar de autoriteiten in de Deense stad Odense proberen de gemoederen te sussen; volgens hen betreft het enkel een pilotproject dat de sociale infrastructuur moet verbeteren. Het project moet meer inzichten verschaffen in het dagelijks leven van daklozen. Hun wegen en routines worden geanalyseerd, zodat hulpprogramma’s beter op ze kunnen worden afgestemd. Sociologen in dienst van de stad betogen dat met het doorlichten van de ingewonnen gegevens bijvoorbeeld bepaald kan worden waar sanitaire voorzieningen, noodopvang of maaltijduitgiften het meest effectief kunnen worden ondergebracht, zodat ze het meeste resultaat sorteren.

Daarnaast gebeurt het dragen van tracking-apparatuur door daklozen op vrijwillige basis. Ook de erop volgende data-analyse is volledig anoniem, doordat onbekend is welke persoon welke peilzender draagt. De daklozen zelf zijn lovend en geven positieve feedback. Ze zijn blij dat de autoriteiten geïnteresseerd zijn in hen en hun dagelijkse routines.

Meestal worden dergelijke zogenaamde behoefte-evaluaties uitgevoerd in het kader van marktonderzoek. Daklozen spelen hier normaal gesproken geen rol in. Integendeel: hun precaire situatie wordt benut om bijvoorbeeld medicijnen te testen die ze zich zelf nooit zouden kunnen veroorloven. In Amerikaanse steden met grote populaties daklozen adverteren onderzoeksinstituten juist specifiek bij de daklozenopvang om kandidaten voor hun onderzoek te werven. Potentiële klanten zijn ze echter niet en daarom worden ze bij sociaalempirisch onderzoek buitengesloten.

Dat daklozen nu in Odense in het middelpunt van de belangstelling staan, komt waarschijnlijk doordat ook de betrokken Deense autoriteiten denken te kunnen profiteren van de data. Aan de ene kant kunnen ze namelijk zelf hun hulpprogramma’s beter aan de man brengen, een ontwikkeling die strevenswaardig is. Aan de andere kant bestaat het gevaar dat de gegevens worden verzameld en gebruikt voor andere doeleinden. Een kleine rondblik leert hoe creatief gemeentelijke autoriteiten kunnen zijn in de strijd tegen daklozen – en dan met name de overlast die deze veroorzaken. Zo wordt strategische plaatsing van containers toegepast om daklozen te beperken in hun mogelijkheid om lege flessen te verzamelen. Andere verdrijvingstactieken zijn de inzet van muziek en sprinklerinstallaties, of het plaatsen van metalen punten en afgeronde banken waarop slapen niet mogelijk is.

Zo ambitieus als het Deense project ook mag zijn, het heeft een nare bijsmaak. Het is goed denkbaar dat de GPS-gegevens niet enkel ten behoeve van, maar juist ook tegen de daklozen worden gebruikt.