De onuitzetbaren: asielzoekers gevangen in fort Europa

Mensenrechtengroeperingen omschrijven het Europese asielbeleid vaak in termen als fort Europa, daarmee verwijzend naar het Europese streven om illegale migranten buiten de EU te houden. Maar de muren van fort Europa blijken migranten ook te hinderen bij hun vertrek. Sommigen zitten gevangen in een web van juridische en administratieve regels, waardoor het voor hen onmogelijk is om officiële papieren te bemachtigen. In de loop der jaren is zo een groep migranten ontstaan die onuitzet- of onuitwijsbaar is.

Deze migranten zitten gevangen in een juridisch vacuüm. Ze worden aangeduid als onuitzetbaar, omdat het niet mogelijk is om hen het land uit te zetten. Ze zijn geen staatsburgers (meer) of ze hebben gewoonweg geen paspoort. En in sommige gevallen bestaan de landen waar ze geboren zijn, zelfs niet meer. In andere gevallen, zoals in het geval van Roma die geboren zijn in Macedonië, weigeren landen deze migranten nog te erkennen als onderdanen. Anderen hebben hun paspoorten verloren en de ambassades weigeren hen nieuwe reisdocumenten te geven. Het gevolg is steevast: zinloze opsluiting en verlies van rechten.

Het televisieprogramma Verloren Levens van regisseur Kees Vlaanderen, laat zien dat onuitzetbaren voortdurend in het ongewisse leven. Er is sprake van een constante dreiging dat ze in vreemdelingenbewaring gesteld zullen worden. Uit het werk van Vlaanderen blijkt dat ze in armoede leven, een slechte lichamelijke en geestelijke gezondheid hebben en ten prooi vallen aan criminalisering. Vlaanderen: “Ze zitten simpelweg vast zonder perspectief op een reguliere verblijfsstatus. Ze worden dus uitgesloten van gezondheidszorg, huisvesting, onderwijs en werk en hebben geen mogelijkheid om de verantwoordelijkheid over hun leven in handen te nemen.” Migrantendetentiecentra zijn hierdoor een broedplaats voor depressies, nihilisme en suïcidaal gedrag.

Mensenrechtengroepen uit verschillende EU-landen hebben samen met de Europese Raad voor Vluchtelingen onuitzetbare migranten geïnterviewd. Gemiddeld bleken deze al acht jaar in de EU te verblijven. In een rapport vertellen ze over dakloosheid, depressie, vernedering en zelfverminking. Het document merkt op dat onuitzetbare migranten niet mogen worden vastgehouden, als ze niet kunnen worden uitgezet, omdat dit niet strookt met de terugkeerrichtlijnGeadviseerd wordt tijdelijke vergunningen toe te kennen, zodat migranten kunnen werken en toegang krijgen tot fundamentele rechten, zoals adequate gezondheidszorg.

De EU van haar kant mist een wettelijk kader dat de definitie van onuitzetbare migranten bepaalt of zich met deze problematiek bezighoudt. De Europese Commissie gaat ervan uit dat personen met een onduidelijke nationaliteit of identiteit die geen asielzoekers zijn, onder de nationale wetgeving van de lidstaten vallen en dat dáár dus de kwestie over verblijfsvergunningen moet worden opgehelderd. “Op dit gebied is het EU-beleid niet geharmoniseerd”, zegt Ben Anderson van de Commissie. Hij erkent ook dat legaliseringsprocedures ontoegankelijk kunnen zijn of te stringent zijn opgesteld, waardoor veel mensen buiten de boot vallen. “Formele of informele amnestie kan een oplossing bieden, maar als enkel een tijdelijke verblijfsvergunning wordt verleend, vallen migranten weer in eenzelfde uitzichtloze positie zodra deze verlopen is. Procedures voor regularisatie op medische gronden kunnen zo complex zijn, dat ze de onuitzetbare migranten die er het meest behoefte aan hebben, juist uitsluiten.”