Balkan staat nu bloot aan Russische propaganda

Met de sluiting van het Servische persagentschap Tanjung is het informatie-evenwicht in de Balkan verstoord. Het wegvallen van het agentschap – geroemd om zijn onafhankelijke journalistiek – plaveit de weg voor ongenuanceerde Russische propaganda, die anti-EU-gevoelens moet aanwakkeren. In de toch al instabiele Balkan-regio is dat een gevaarlijke ontwikkeling.

Tanjung sloot afgelopen november de deuren, als gevolg van financiële steun van het IMF aan Belgrado. Tot de voorwaarden voor die steun behoorde onder meer de privatisering van het persagentschap, maar de Servische staat kon geen kopers vinden. Uiteindelijk werd het agentschap gesloten en de 180 personeelsleden ontslagen. Ondertussen springt het Russische Sputnik in het gat en voorziet sinds februari van dit jaar Servië, de Bosnische Republika Srpska en de Serviërs in Kosovo van Servisch gesproken pro-Russische propaganda. Zo schrijft Sputnik in een artikel dat de Kosovaarse Albanezen met Westerse instemming gewelddadige aanvallen gericht op Kosovaarse Serviërs voorbereiden. Een ander recent Sputnik-verhaal legt uit dat het Westen de instabiliteit in de Balkanregio koestert en aanwakkert om een voorwendsel voor een interventie te hebben. Een derde artikel rept van een geheim plan van het Westen, dat gericht zou zijn op het omverwerpen van Miroslav Dodik, de leider van de Republika Srpska. Volgens het artikel in Sputnik wordt Bosnië kort na Kerstmis onder islamitische hegemonie gebracht.

Berichtgeving die bol staat van samenzweringstheorieën heeft doorgaans een hoog fantasiegehalte. Maar in het kruitvat dat Balkan heet, kunnen dergelijke verhalen gevaarlijke ontwikkelingen teweeg brengen. Zo vinden in Kosovo nog regelmatig schermutselingen plaats tussen Servische Kosovaren en etnische Albanezen: nog onbekende personen schoten op maandag 7 december op een huis en een gedenkplaats in het Servische dorp Goraždevac in Kosovo. Op dinsdag werd een Servische winkel onder vuur genomen. Ondertussen vinden overal in Kosovo gewelddadige protesten plaats, die een EU-akkoord over betere betrekkingen met Servië moeten tegenhouden. In Montenegro vinden protesten tegen de NAVO-toetreding van het land plaats. In Bosnië koerst Dodik op een referendum over afscheiding van de Republika Srpska. Met de oorlog nog maar twee decennia achter de rug en nog voldoende inter-etnische spanning in e lucht, zijn alle ingrediënten voor een ramp aanwezig en kan populistische berichtgeving snel de vlam in de pan doen slaan.

In een reactie op de toenemende Russische propaganda lanceerde de EU afgelopen zomer een nieuwe media-cel, genaamd StratCom East. Die richt zich echter vooral op de EU-landen en voormalige Sovjet-staten, zoals Moldavië en Oekraïne. De cel werkt met een handvol Balkan-journalisten en bloggers, die waarschuwingen verspreiden over de propagandaverhalen die ze vinden. Ook verspreidt dit collectief een wekelijkse nieuwsbrief waarin Russische propaganda wordt ontkracht, maar al met al is de organisatie onvoldoende bevolkt om actief te ageren tegen ontwikkelingen in de Balkan.

In haar laatste uitbreidingsrapport toonde de Europese Commissie zich lovend over de voortgang van privatisering van Servische media. Tegelijkertijd waarschuwt ze dat Servië ‘geen vooruitgang’ heeft geboekt voor wat betreft de bescherming van de onafhankelijkheid van media in relatie tot de invloed van de staat, zakelijke invloeden en, in sommige gevallen, bedreiging en geweld tegen journalisten.

Dat de invloed van de Servische staat groot is, blijkt ook uit de mogelijke sluiting van de CNN spin-off N1, om meer ruimte te bieden aan Russische media. N1 biedt sinds afgelopen jaar Servisch gesproken nieuwsdiensten aan. De Servische premier Aleksandar Vučić bestempelde N1 echter als een instrument van de Servische vijanden, waardoor het stilleggen van de zender een reëel gevaar wordt.