Waarom we de mug niet gewoon uitroeien

De mug is een van de gevaarlijkste dieren ter wereld. Het dier is een verspreider van ziekten die jaarlijks leiden tot de dood van een miljoen mensen. Ook het zika-virus – het WHO riep maandag de internationale noodsituatie uit door het snel oprukkende virus – wordt verspreid door muggen, en is in verband gebracht met de hersenafwijking waarmee duizenden baby’s in Zuid-Amerika ter wereld komen. Zou het niet beter zijn als we deze ziekteverspreider uitroeien?

Er zijn 3.500 bekende muggensoorten en de meeste daarvan hebben volstrekt geen belangstelling voor de mens, maar voeden zich met de nectar van fruit en planten. Enkel de vrouwtjes van 6 procent van de soorten voelen zich aangetrokken tot menselijk bloed, omdat het helpt de eitjes te ontwikkelen. Daarvan is slechts de helft drager van parasieten die ziekten bij de mens veroorzaken.

Maar de impact van deze (100) soorten is verwoestend. “De helft van de wereldbevolking loopt het risico een door muggen overgebrachte ziekte te krijgen,” zegt Frances Hawkes van de University of Greenwich tegen de BBC. “Ze hebben een ongekende ellende over de mensheid verspreid.”

Tot deze soorten behoort de aedes aegypti, oorspronkelijk afkomstig uit Afrika en verspreider van ziekten zoals zika, gele koorts en knokkelkoorts. Inmiddels is deze mug te vinden in tropische en subtropische gebieden over de gehele wereld. Hetzelfde geldt voor de oorspronkelijk uit Zuidoost-Azië afkomstige aedes albopictus, die gele koorts, knokkelkoorts en de westnijlziekte overbrengt. En dan is er nog de anopheles gambiae – beter bekend als de Afrikaanse malariamug – die te boek staat als de grootste verspreider van ziekten. Samen maken ze jaarlijks wereldwijd meer dan een miljoen dodelijke slachtoffers, voornamelijk in armere landen en ondanks de continue inspanning van mensen om zich te beschermen tegen muggenbeten middels klamboes en andere technieken.

Stervende generatie
Zou het niet eenvoudiger zijn om de hele soort van ziektedragers compleet te elimineren? Volgens bioloog Olivia Judson wel. Zij steunt het uitroeien van dertig soorten muggen, om zo een miljoen levens te redden, terwijl de genetische diversiteit van de muggenfamilie met slechts 1 procent wordt gereduceerd.

In Groot-Brittannië hebben wetenschappers van de Universiteit van Oxford en het biotechbedrijf Oxitec mannetjes van de aedes aegypti genetisch gemodificeerd. Deze mannetjes dragen een gen dat verhindert dat hun kroost tot volle ontwikkeling komt, waardoor de volgende generatie muggen sterft voordat ze zich kan voortplanten en zelf drager van ziekten kan worden.

Ongeveer drie miljoen van deze gemodificeerde muggen zijn tussen 2009 en 2010 al eens uitgezet op de Kaaimaneilanden. Oxitec rapporteerde een daling van 96 procent in het aantal muggen in vergelijking met nabijgelegen gebieden. In een proef die momenteel plaatsvindt op een locatie in Brazilië is het aantal met 92 procent gedaald.

Onwenselijk
Zijn er nog noemenswaardige nadelen aan het uitroeien van muggen? Volgens Phil Lounibos, een entomoloog aan de Universiteit van Florida, brengt het uitroeien van muggen ongewenste neveneffecten met zich mee, zo laat hij weten tegenover BBC. Lounibos stelt dat muggen, die zich meestal voeden met nectar van belang zijn voor de bevruchting van planten. Ze zijn ook een bron van voedsel voor vogels en vleermuizen, terwijl larven worden geconsumeerd door vissen en kikkers. Uitroeien kan een effect hebben door de gehele voedselketen,” aldus Lounibos.

Andere experts, zoals Olivia Judson, stellen juist weer dat de rol van de mug als voedsel en bestuivers snel zou worden overgenomen door andere insecten. Voor Lounibos is dat echter juist onderdeel van het probleem. Hij waarschuwt dat muggen kunnen worden vervangen door een insect dat ziektes verder en sneller kan verspreiden dan de mug dat nu kan. “Vanuit het oogpunt van volksgezondheid volstrekt onwenselijk,” zegt Lounibos. “Bovendien beschermen muggen het tropisch regenwoud tegen de destructieve invloed van de mens, door het regenwoud praktisch ontoegankelijk voor mensen te maken”.

Vaccin
Wenselijk of niet, het schijnt alles behalve eenvoudig te zijn hele soorten uit te roeien, ondanks eerdere successen in kleinere gebieden. Veldproeven met behulp van genetisch gemodificeerde muggen hebben een matig succes laten zien, maar daarvoor waren wel miljoenen gemodificeerde insecten nodig, die werden losgelaten boven een compact gebied.

“Om elk vrouwtje te laten paren met een steriel mannetje in een groot gebied zou zeer moeilijk zijn. In plaats daarvan moeten we kijken naar combinaties met andere technieken,” zegt Hawkes. Ten behoeve daarvan worden over de hele wereld innovatieve manieren ontwikkeld voor het aanpakken van muggen. Wetenschappers van Kew Gardens in Londen zijn bijvoorbeeld bezig met het ontwikkelen van een sensor die verschillende soorten muggen kan herkennen aan de vleugelslag. En dorpelingen op het platteland van Indonesië moeten in de toekomst uitgerust worden met draagbare akoestische detectoren die ziektedragende muggen volgen. Dat zou helpen om toekomstige uitbraken beter te kunnen beheersen.

Ondertussen hebben wetenschappers van de London School of Hygiene & Tropical Medicine ontdekt hoe vrouwelijke muggen worden aangetrokken door bepaalde lichaamsgeuren, waarmee ze hopen effectievere insectwerende middelen te kunnen fabriceren. Een andere veelbelovende ontwikkeling is het resistent maken van muggen tegen de parasieten die ziekten veroorzaken. In Australië loopt het Eliminate Dengue Programme dat gebruik maakt van bestaande bacteriën om zo het vermogen van muggen om Knokkelkoorts over te brengen te verminderen. Wetenschappers in de VS hebben een genetisch gemodificeerd mug ontwikkeld, die over een gen beschikt dat haar immuun maakt tegen malaria. “Maar,” zo zegt Hawkes, “het zal nog wel 10 tot 15 jaar duren voordat we over een echt bruikbare oplossing beschikken.”

Rusland neemt ondertussen het zekere voor het onzekere. Hoewel Rusland geenszins getroffen is door het zika-virus heeft de Russische president Vladimir Poetin opdracht gegeven een vaccin tegen het virus te laten ontwikkelen. De ontwikkeling van het vaccin laat naar verwachting nog wel een decennium op zich wachten.