Hoe rechtspopulistische AfD de Duitse niet-stemmer mobiliseerde

De opkomst van het rechtspopulistische Alternative für Deutschland van Frauke Petry heeft in de drie recente Duitse deelstaatverkiezingen tot een kleine politieke aardverschuiving geleid. In deze regionale parlementen zal AfD voortaan goed vertegenwoordigd zijn. Wie zijn de kiezers van deze ineens zo populaire partij?

Cijfers van een in opdracht van de Duitse omroep ARD uitgevoerd onderzoek laten zien dat AfD de meeste steun geniet onder arbeiders -en werklozen. De lagere inkomensklassen dus. Gepensioneerden zijn het minst gecharmeerd van de populistische retoriek van de AfD en het merendeel van hen laat de partij links liggen. De partij is populair bij jonge mannen en mannen van middelbare leeftijd, zoals ook de Duitse Groenen dat is, in tegenstelling tot de grote partijen CDU en SPD. In de deelstaatverkiezingen waren er in Baden-Württemberg en Rijnland-Palts 6 procentpunten meer mannen dan vrouwen die de AfD kozen, in de deelstaat Saksen-Anhalt 9.

Ontevreden
De grote toestroom van AfD-kiezers is afkomstig uit de groep burgers die voorheen de gang naar de stembus niet maakte. Van alle partijen heeft de AfD de meeste niet-stemmers weten te inspireren en mobiliseren. In Saksen-Anhalt gingen naar schatting 101.000 (voormalige) niet-stemmers naar het stembureau, in Baden-Württemberg zelfs 209.000 en in Rijnland-Palts 80.000.

De cijfers laten voorts zien dat schrikbarend veel AfD-kiezers ronduit ontevreden zijn over de manier waarop democratie werkt. Daarin zit de kracht van AfD; burgers kiezen niet voor de partij omdat ze zo overtuigd zijn van het partijprogramma of de partijboegbeelden, maar omdat ze zo ontevreden zijn over de andere partijen. Waar bij de meeste politieke partijen toch tweederde van de kiezers uit overtuiging kiest, kiest tweederde van de AfD-kiezers enkel uit protest. Verleidelijk is dan ook de gedachte dat de plotselinge populariteit van de AfD daarom van korte duur zal zijn en met het wegebben van de protestgolf ook vanzelf weer zal verdwijnen. Aan de andere kant zullen de vluchtelingencrisis en de gevolgen daarvan nog langwerkende gevolgen hebben, ook in de politieke arena.

Vluchtelingen
En juist die bezorgdheid over de toekomst speelt de AfD in de kaart, zoals dat in Nederland ook met de PVV het geval lijkt. Er is geen onderwerp dat de deelstaatsverkiezingen zo gedomineerd heeft als het thema vluchtelingen. En de AfD-kiezer is een bezorgde kiezer; meer dan 90 procent van hen geeft aan bang te zijn voor de vluchtelingeninstroom, waar dat gemiddeld genomen over de de kiezers van alle partijen bij 50 procent ligt, althans voor Rheinland-Pfalz en Baden-Württemberg.

Oost-Duitsers maken zich principieel meer zorgen over de komst van buitenlanders. In Sachsen-Anhalt is twee derde van de kiezers ongerust als het gaat om buitenlanders die vaste voet aan de Duitse grond willen krijgen. Daarmee blijkt dan ook meteen hoe zeer de AfD garen spint bij de Duitse vreemdelingenangst en hoe weinig de AfD-aanhangers daadwerkelijk weten van het partijprogramma. Dat laat namelijk veel onderwerpen zien die niet bepaald in het voordeel zijn van haar daadwerkelijke kiezers. Zij zijn namelijk overwegend jong, mannelijk en vooral teleurgesteld. Toch kiezen ze voor een partij die voor de afschaffing van het minimumloon is, de erfbelasting af wil schaffen, lagere belastingtarieven voor de rijken wil, de huurprijzen niet kunstmatig af wil remmen en geen kostenvrije kinderdagverblijven wil. Juist de lager geschoolden, jongeren en kansarmen komen er bij AfD berooid vanaf; de partij wil ook nog eens alle ziekenhuizen privatiseren.

Maar wellicht pakt het bij de landelijke verkiezingen wel heel anders uit. Veel AfD-kiezers waren namelijk ook tevreden geweest als ze hun stem uit hadden kunnen brengen op de centrumrechtse, conservatieve Christendemocraten van de CSU. In Saksen-Anhalt gaf 57 procent van de AfD kiezers aan dat ze de stelling ‘het zou goed zou als de CSU hier ook verkiesbaar was’ te ondersteunen. In Rheinland-Pfalz was dat zelfs 72 procent. De CSU is echter alleen verkiesbaar bij deelstaatverkiezingen in Beieren, of bij de Duitse nationale parlementsverkiezingen in een lijstverbinding met de CDU.