Wat luchthavens over veiligheid kunnen leren van Israël

Na de aanslag op de Brusselse luchthaven Zaventem, rijst de vraag: wat kan er worden gedaan om terroristische aanslagen op luchthavens en de openbare ruimte tegen te gaan? Luchtvaart- en beveiligingsexperts roepen op tot procedures met een onvoorspelbaar karakter, in combinatie met intelligent voorwerk en het profileren van reizigers.

Woensdag moet het Brusselse vliegveld Zaventem, waar vorige week een bloedige aanslag plaatsvond, weer open gaan. Maandag hielden de 800 luchtvaartmedewerkers daarom een grote veiligheidstest. De vliegtuigmedewerkers beproeven de nieuwe, tijdelijke opstelling van het gehavende vliegveld en testen de incheckprocedures.

Zondag kondigde de politie van de Brusselse luchthaven aan niet meer aan het werk te gaan als de veiligheidsmaatregelen niet aanzienlijk worden verscherpt. Die aankondiging was een herhaling van een oproep van 18 maart – dus nog voor de aanslagen in Brussel – waarbij de politievakbond dreigde met een staking als de veiligheidssituatie op Zaventem niet beter zou worden. Er moet onder meer beveiligingspersoneel worden aangeworven, dat voor een betere controle op het vliegveld moet zorgen.

Het Israëlische model
Nu zijn er sinds de aanslag op Zaventem meer politie-agenten en militairen op de been om de grote internationale luchthavens in Europa, de Verenigde Staten en ook elders in de wereld te beveiligen tegen terroristische aanslagen. Reizigers wordt aangeraden eerder naar het vliegveld te komen in verband met de strengere controles. Volgens luchtvaart- en beveiligingsexperts is dat weliswaar een typische reactie na een terroristische aanslag, maar niet het enige wat nodig is om toekomstige aanslagen te voorkomen.

Hoewel ook experts betuigen dat aanslagen niet 100 procent te voorkomen zijn, biedt volgens hen het Israëlische model – volgens velen de gouden standaard voor de beveiliging van luchthavens – wel enig soelaas. Israël verkeert op gespannen voet met veel van zijn Midden-Oosterse buurstaten en bijgevolg zijn de screenings op luchthavens er bijzonder streng. Dat begint al op het moment dat reizigers hun vliegtickets kopen. Een eerste check, volledig buiten het zicht van de reiziger, analyseert vertrek- en aankomstplaats, licht de beschikbare data van de passagier door op criminaliteit, verdachte connecties en eerder reisgedrag, en geeft op basis daarvan een signaal af of een reiziger verdacht is of niet.

Etnisch profileren
Aanvullend op het doorlichten van de passagier wordt de reiziger op weg naar Luchthaven Ben-Gurion, de grootste luchthaven van Israël in Tel Aviv, al voor het bereiken van het vliegveld, onderworpen aan verschillende veiligheidscontroles. Dit soort checkpoints op de weg naar het vliegveld kennen we in Europa niet, waardoor het voor de terroristen van Brussel mogelijk was om de centrale aankomsthal te bereiken zonder dat hun ook maar een strobreed in de weg werd gelegd.

Op Ben Gurion volgt dan nog een controle van de reizigers voordat ze de luchthaven in mogen, waarna de passagiers zich moeten onderwerpen aan de wereldwijd verplichte pre-flight security screening op de luchthaven zelf. Bij al dit speelt ook profiling een belangrijke rol. Zowel bij data-analyse als bij de passagierscontroles, voor en op het vliegveld, zoekt beveiligingspersoneel naar verdachte of opmerkelijke zaken. Profileren is een gevoelige kwestie omdat er in de praktijk, zo blijkt in de VS en Israël, wordt geselecteerde op ras en etniciteit.

Honden
Deskundigen adviseren ook dat reizigers zelf zich meer alert opstellen. “Wie een metro binnenstapt, of een druk station of een vliegveld betreedt, moet letten op kleine signalen,” zegt Ruben van Berg, operationeel directeur van beveiligingsbedrijf Securitas Nederland. Observeren zonder zelf in te grijpen, maar enkel om het bevoegde gezag te informeren. Daarbij gaat het volgens Van Berg niet alleen om een verdwaasde blik in de ogen, of zenuwachtig gedrag. Als voorbeeld noemt hij de linkerhandschoen die de daders op vliegveld van Zaventem droegen en waar mogelijkerwijs een ontstekingsmechanisme in zou hebben gezeten. Anderen adviseren de inzet van honden om explosieven op te sporen. Niet alleen kunnen honden de bommen ruiken, ook zou hun aanwezigheid en het willekeurig door de luchthaven patrouilleren de  aanslagplegers opjagen en verontrusten, waardoor ze zich moeilijker aan hun vooraf opgestelde plan kunnen houden.

Voorlopig zijn al deze mogelijke maatregelen geen routinematige werkelijkheid, en of het haalbaar is, is ook maar de vraag. Het luchtverkeer van en naar Ben Gurion telde het afgelopen jaar 16,3 miljoen passagiers. Zaventem alleen had in 2015 23,4 miljoen reizigers te verwerken. Een systeem dat voor een land als Israël werkt toepassen op alle internationale luchthaven van Europa is een omvangrijke operatie die veel geld zal kosten.