What’s next in het Midden-Oosten?

Zes jaar na het begin van de Syrische oorlog en vele gifgasaanvallen en honderdduizenden doden verder onderneemt de nieuwe Amerikaanse president Donald Trump stappen tegen het regime van Bashar al-Assad. Als reactie op – weer – een gifgasaanval zette hij 59 Tomahawk raketten in tegen een Syrische vliegbasis en jaagt hij andere spelers in het Midden-Oosten op de kast. Maar welke stappen zullen volgen?

Veel regeringstegenstanders in Syrië waren maar wat blij met de eerste Amerikaanse aanval op een regeringsdoelwit sinds het begin van de oorlog. Eén rebellenleider noemde het een ‘keerpunt’ in de oorlog. Maar het is nog maar de vraag of het zo ver komt. De Amerikaanse VN-ambassadeur Nikki Haley gaat daar in ieder geval wel van uit, getuige haar uitspraak dat ‘er geen vrede mogelijk is zolang Assad aan de macht blijft’.

Sterke leider

Midden-Oosten
Nikki Haley.

Haley verkondigde ook dat Trump bereid is om meer raketaanvallen uit te voeren als hij dat nodig acht. Feit is in ieder geval dat Trump met zijn aanval duidelijk heeft gemaakt dat de VS wel degelijk de ‘leading nation’ op de wereld zijn en dat ze actie zullen ondernemen daar waar dat nodig is. Hij laat zich als sterke leider zien die onrecht aanpakt.

“Waar Trump Obama in het verleden altijd beschuldigde van zwakheid, laat hij zien welke koers hij bereid is te varen,” vindt Emile Hokayem, een expert verbonden aan het International Institute for Strategic Studies in Londen. “Hij handelt waar Obama weifelde met zijn Syrië-beleid en heeft daarmee een duidelijke lijn getrokken.”

Daarmee zijn de kaarten in het Midden-Oosten opnieuw geschud, stelt RTL-correspondent Olaf Koens. “Amerika heeft met de raketaanval een streep getrokken en landen als Syrië, Iran en Rusland hebben niet langer vrij spel.”

Poetin

Inderdaad heeft de Russische president Poetin heeft zich de laatste jaren veel kunnen veroorloven, mede ook door de verdeeldheid binnen de EU, maar ook doordat de VS onder Obama weinig kracht hebben getoond. Zo was er de annexatie van de Krim, de Russische bemoeienissen in Syrië, maar ook de voortdurende dreiging die Moskou uit laat gaan tegen de Baltische staten.

Met de raketaanval laat Trump echter zien dat Amerika een duidelijke eigen wil heeft en niet alles gaat tolereren, een signaal dat ook door de Baltische NAVO-lidstaten zeer wordt gewaardeerd. Datzelfde geldt overigens ook voor Israël, dat ieder ingrijpen tegen vijanden van de Israëlische staat bejubelt.

Iran

Anders ligt dat voor Iran, dat nauw verbonden is met Syrië. Het land heeft een economisch-nucleaire deal met het westen, die de Islamitische republiek goede financieel-economische vooruitzichten biedt in ruil voor het stopzetten van haar atoomprogramma. Echter, Iran is ook een trouwe bondgenoot van Assad en de grootste vijand van Israël en daarom zeer ontstemd over de Amerikaanse militaire actie. Daar komt bij dat het land in de ontwikkeling van rakettechnologie en nucleaire centrales grote stappen heeft gezet. Als Teheran kiest voor Assad en het nucleair akkoord opschort, dan heeft ook Syrië een sterke bondgenoot.

Midden-Oosten
Een koude handdruk tussen de Amerikaanse en Russische ministers van Buitenlandse Zaken Rex Tillerson (links) en Sergej Lavrov (rechts).

Los daarvan is ook Rusland al een sterke bondgenoot, die ook zeer verbolgen reageerde op de Amerikaanse aanval en als reactie daarop beloofde de Syrische luchtverdediging op te bouwen. Niet alleen dreigde Poetin met tegenacties als Trump nog verdere aanvallen zou autoriseren, hij stuurde ook het fregat Admiraal Grigorovich van Sebastopol in de Krim naar de kruisers USS Porter and USS Ross van waar de Amerikaanse raketaanval plaatsvond.

Het 4.000 ton zware oorlogsschip is uitgerust met Kalibrkruisraketten, nieuwste en meest dodelijke hightech projectielen van Moskou.

Daarnaast krijgt Rusland de beschuldigingen net zo hard terug van de Amerikaanse zijde. In een interview met CNN stelt Haley dat ze denkt dat ‘Rusland afwist van de gifgasaanval’. “De Russen leken niet geschokt naderhand.” Haar uitspraken komen vlak na een officieel statement van het Witte Huis waarin het Rusland en Syrië ervan verdenkt de aanval onder het tapijt proberen te schuiven.

Islamitische staat

De regering van Donald Trump heeft nu slechts beperkte mogelijkheden, rekening houdend met de weerstand tegen een grootschalige militaire aanwezigheid in het Midden-Oosten die bij veel Amerikanen heerst. Trump heeft altijd gezegd dat hij de Islamitische Staat wil vernietigen, maar onduidelijk is wat er volgt op de nederlaag van IS of Assad.

Op dit moment is Syrië verdeeld over verschillende strijdende partijen. IS zit in het oostelijke deel van Syrië, pro-Assad strijders controleren andere delen van het land en daartussen beweegt zich al-Qaeda als onruststoker. Troepen die loyaal zijn aan de Syrische president hebben de door de regering-Obama gesteunde rebellen inmiddels gedecimeerd. Daarmee zijn de opties van de VS in Syrië beperkt. Anders zou dat zijn als Amerika besluit tot de massale inzet van grondtroepen. Het kan nu wel duidelijk stellen dat elk toekomstig gebruik van chemische wapens op burgers op een massale Amerikaanse tegenactie kan rekenen.

Jordanië en Egypte

Daarbij is het interessant op te merken dat twee belangrijke bondgenoten van Syrië, Koning Abdullah II van Jordanië en president Abdel el-Sisi van Egypte, op bezoek waren in de Verenigde Staten ten tijde van de Amerikaanse raketaanval en dat de beide leiders hun vertrouwen in president Trump uitspraken. Dat is een relatie waarop de VS zullen voortbouwen, net als de partnerships met de Amerikaanse bondgenoten in de Golf, om zo meer druk uit te kunnen oefenen op Syrië en in het algemeen meer grip te krijgen op het Midden-Oosten.

Volledige vernietiging

Maar er zijn ook andere opties. Sommigen in de Amerikaanse regering pleiten voor een volledige vernietiging van de Syrische luchtmacht. Deze optie zou effectief zijn als Assad wederom overgaat tot genocide op zijn eigen volk en kan ook rekenen op sympathie in landen als Saoedi-Arabië en Turkije, die zich verzetten tegen Assad en zijn bondgenoot, Iran, en de rebellen in Syrië steunen.

Midden-Oosten
Erdogan wil veilige zones in Syrië.

In Turkije verklaarde president Recep Tayyip Erdogan dat hij de aanval steunde, maar ook verdere actie wil. Hij riep op tot de oprichting van ‘veilige zones’ in Syrië, een idee dat ook al werd overwogen door de regering van Obama, maar uiteindelijk werd verworpen. De Turkse minister van Buitenlandse Zaken, Mevlut Cavusoglu, ging nog verder, en riep in een televisietoespraak op de Syrische regering meteen te vervangen door een interim-regering zonder Assad.

Als het echter bij een eenmalige aanval blijft, dan zullen de gevolgen vrij beperkt blijven. En dat is zeker mogelijk. Immers, de aanval had slechts weinig risico in die zin dat het een Syrische luchtmachtbasis betrof waar ooit gifgas opgeslagen lag en daardoor de waarschijnlijkheid dat er burgerslachtoffers zouden vallen klein was.

Geen reden

Bovendien werden de Russen vooraf op de hoogte gesteld van de op handen zijnde Amerikaanse raketaanval, waardoor die ook weer de mogelijkheid hadden hun Syrische bondgenoten te waarschuwen. Daarmee lijkt de actie vooral symbolisch en als afleiding voor alle binnenlandse problemen waar Trump mee te kampen heeft, zoals de ruzies binnen het Congres en de Republikeinse Partij, en de tegenslagen voor wat betreft met betrekking tot Obamacare en de migratiewetten.

Tegenstanders van de Amerikaanse actie stellen ondertussen dat er voor Assad geen reden was om gifgas in te zetten. Kort daarvoor had Trump nog door laten schemeren dat het vertrek van Assad voor hem bijzaak was. En op de dag van de aanval vond in Brussel een donorconferentie plaats die geld voor de wederopbouw van Syrië op moest leveren, maar die nu in het water is gevallen. Met de aanval is de vrede in Syrië in ieder geval niet dichterbij gekomen.

Midden-OostenHet Syrische leger heeft de raketaanval van de VS veroordeeld en er is een kans dat er tegenacties komen. “Ze hebben verschillende militaire opties, zoals het verergeren van de aanvallen op de Syrische oppositie, of het aanvallen van Amerikaanse troepen die zijn gestationeerd in het noorden van Syrië. Het is niet waarschijnlijk dat het zover komt, maar het kan wel”, zegt verslaggever Koens.

Koens denkt dat de aanval van afgelopen nacht op korte termijn geen grote gevolgen heeft voor de situatie in Syrië. “Als het bij een eenmalige aanval blijft, zal er weinig veranderen aan het grote plaatje. Maar mochten de VS besluiten om meer bombardementen uit te voeren en no-flyzones in te stellen, kan dat wel het begin zijn van grote veranderingen in het geopolitieke spel.”