De Russische beer loopt op zijn laatste benen

Sinds de annexatie van de Krim in 2014 lijkt er weer een machtig Rusland op te staan. Maar niets is minder waar. De Russische beer loopt op veel vlakken op zijn laatste benen.

Verhoogde militaire uitgaven, inmenging in het Midden-Oosten en een sturend buitenlands beleid richting de Russische wens herinneren de wereld weer aan Rusland als de Sovjet-grootmacht van weleer. Maar Rusland staat voor een paar fundamentele vraagstukken die haar toekomstbeeld kan vertroebelen. Slechte sociaal-demografische factoren en een zwakke economie verhinderen dat het op diepere vlakken eenzelfde grootmacht wordt als de Sovjet-Unie ooit was.

Neerwaartse spiraal

Rusland zit demografisch en economisch namelijk in een neerwaartse spiraal. De prijzen van levensmiddelen schommelen sterk, de productie is verzwakt door allerlei sancties die Rusland opgelegd heeft gekregen en de hoogte van militaire uitgaven is voor Moskou op termijn onbetaalbaar. Waar Rusland opgeleefd lijkt, doet het vooral voor de bühne. Want volgens de harde economische realiteit leeft het op te grote voet. Dat neemt niet weg dat op dit moment een verhoogde aanwezigheid van de NAVO in de Baltische staten nodig is om de Russische dreiging daar weg te nemen.

Bedreiging

Over het algemeen zijn krachtige defensieve maatregelen noodzakelijk om een afschrikmiddel te creëren dat NAVO bondgenoten in de omgeving van Rusland kan beschermen. Rusland is echter niet de existentiële bedreiging voor Europa die de Sovjet-Unie ooit was en verdient het daarom ook niet om als zodanig te worden gepresenteerd. De tijd is geen vriend van de Russische president Vladimir Poetin en op termijn zal hij de fundamentele tekortkomingen in het Russische sociaal-economische systeem niet meer kunnen negeren.

Druk

Investeren in een uitgebreid en modern wapenarsenaal zal de Russische economie niet de boost geven die het nodig heeft. Eerder is het aannemelijk dat wat aan vooruitgang is geboekt weer wordt afgebroken en Rusland daarmee zijn prominente plaats op het wereldtoneel weer verliest. Dat begint al met de demografische druk, die een buitengewoon moeilijk aan te pakken probleem vormt.

In het beste geval stagneert stagneert de verwachte Russische bevolkingsgroei. Sinds de val van de Sovjet-Unie in 1991 daalde de bevolking van Rusland (ondanks een influx van 9 miljoen immigranten) elk jaar tot 2013. Sindsdien is er sprake van een opleving, echter trends voor de lange termijn laten zich maar moeilijk ombuigen. De Russische beroepsbevolking neemt af: er zijn minder mensen, minder jonge vrouwen, de levensverwachting in Rusland is afgenomen en de levensstandaard is ook teruggelopen.

Rosstat, het Russische staatsbureau voor de statistiek, schat dat de bevolking 20 procent zal afnemen in de komende 35 jaar als de huidige trends zich voortzetten.

Economische problemen

De economische voorspellingen bieden Rusland dezelfde sombere vooruitzichten. De voorspelde economische groei is met iets meer dan een procent minimaal en de afgelopen twee jaar was er sprake van een krimp van 3 procent. Die ‘ontwikkeling’ kreeg ook de gewone burger het Rode Plein te voelen.

In 2016 verlaagde een kwart van de Russische bedrijven de lonen met acht procent. Het jaar daarvoor was dat bijna 10 procent. Terwijl de economie hard bergafwaarts rolt, stijgen de defensie-uitgaven de pan uit in een poging ‘s lands militaire vermogen te moderniseren. Ook blijven internationale sancties tegen Rusland problemen veroorzaken en hebben energieprijzen zich nog steeds niet hersteld.

Riskant

Toch lijkt Poetin vooralsnog niet van koers te gaan veranderen. Weliswaar zal de eerder voorgenomen verruiming van defensie-uitgaven weer met 7 procent worden teruggeschroefd, in andere federale departementen is echter sprake van een reductie van 10 procent. Vooralsnog heeft Poetin met zijn militaire strategie aanzien gewonnen in binnen- en buitenland, maar op lange termijn valt nog te bezien hoe deze zet uit zal pakken.

Al sinds 2015 moet Moskou graaien in zijn potje voor noodgevallen, een fonds dat soelaas moet bieden in tijden van economische terugloop. Het voortzetten van deze uitgaven, samen met budgettaire beperkingen, kunnen Poetin dwingen om politiek riskant fiscale aanpassingen te maken.

Op termijn zal namelijk blijken dat economische neergang niet verteerbaar is, ook niet onder het mom van budgettaire bezuinigingen die noodzakelijk zijn om de Russische veiligheid en het internationale aanzien van het land veilig te stellen. Zelfs het aanvankelijke enthousiasme voor het conflict in de Oekraïne heeft, gevoed vanuit de economische malaise, in eigen land plaatsgemaakt voor een meer kritische houding richting de huidige regering.

Koers

Vladimir Poetin mag evenwel niet worden onderschat en Rusland zal een agressieve koers blijven volgen. Het bezit een van de machtigste legers ter wereld, een enorme hoeveelheid kernwapens en een hernieuwde bereidheid om zijn politieke spieren te gebruiken om het internationale systeem te beïnvloeden.

Poetin lijkt stevig in het zadel te zitten, maar de machtsverhoudingen zijn breekbaarder dan op het eerste oog lijkt. De financiële druk op die delen van de Russische bevolking die afhankelijk zijn van de staat zal toenemen en daarmee zal de steun voor Poetin ook teruglopen. Waar de Sovjet-Unie ten onder ging aan zijn eigen mismanagement en economische falen, lijkt Rusland nu op een deja-vu ervaring af te stevenen.