Het is een van de vele verborgen schatten die de lichtstad herbergt: Fondation Custodia in Parijs, net voorbij het Musée d’Orsay. Wie niet weet dat hier een uitgebreide collectie tekeningen, prenten en kunstenaarsbrieven te bewonderen is, loopt er straal voorbij. Het kunstinstituut is in 1947 opgericht door kunstverzamelaar en -kenner Frits Lugt (1884-1970) en zijn vrouw To Lugt-Klever (1888-1969) en is gevestigd in het historische Hôtel Turgot. In hetzelfde pand, maar dan aan de straatzijde, was tot 2013 het meer vermaarde Institut Néerlandais gevestigd, het andere geesteskind van het echtpaar Lugt. Het instituut, dat als doel had de Nederlandse cultuur in Frankrijk uit te dragen, hield na ruim vijftig jaar op te bestaan nadat toenmalig minister van Buitenlandse Zaken Frans Timmermans de geldkraan dichtdraaide. Fondation Custodia bleef echter in het pand actief en organiseert sindsdien haar eigen tentoonstellingen, waarbij het Nederlands erfgoed in Parijs blijft vertegenwoordigen.
Raphael (1483-1520)
Studie voor de knielende Heilige Johannes als kind
c. 1509-11
De stichting drijft op de wereldberoemde collectie werken op papier van Frits Lugt. In het gebouw bevinden zich, naast kunstenaarsbrieven, schetsboekjes en oude meesters, meer dan 7000 tekeningen en 15.000 prenten. De tekeningen dateren uit het begin van de vijftiende eeuw tot het midden van de negentiende eeuw. Stijn Alsteens, sinds begin dit jaar directeur van de Fondation, leidt de verzamelde vaderlandse pers met aanstekelijk enthousiasme rond in de normaal gesproken voor publiek gesloten museumkluis. Uit eeuwenoude, in leer gebonden verzamelbanden tovert hij bijna achteloos tekeningen tevoorschijn van Leonardo da Vinci en Michelangelo. In de prentenband met alleen de naam ‘Rembrandt’ op de voorzijde zitten maar liefst twintig tekeningen die aan de Hollandse meester worden toegekend. Zonder handschoenen toont hij de poreuze werkjes, die uiteraard wel stevig omsloten zijn door een passe-partout, aan de gulzige toeschouwers. Het is een voorrecht om de tekeningen van zo dichtbij te mogen zien: alledaagse taferelen, zoals een huiselijk interieur met Saskia in bed, krijgen door de losse pennenstreken een levendigheid die voor tekeningen uit die tijd ongekend is.
De map met Rembrandt-tekeningen
De tekeningen in dit archief kunnen vanwege hun kwetsbaarheid maar beperkt tentoongesteld worden. Dat geldt ook voor de Italiaanse renaissance-tekeningen uit de collectie van Museum Boijmans van Beuningen, die vanaf deze maand te zien zijn in de tentoonstelling Naissance et Renaissance du dessin italien. De tekeningen zijn namelijk gemaakt op papier en perkament, materialen die extreem gevoelig zijn voor factoren als licht, luchtvochtigheid en temperatuur. Daarnaast kan langdurige blootstelling aan licht de inkt doen verkleuren of zelfs geheel laten verdwijnen. Hierdoor worden tekeningen vaak maar enkele weken of maanden tentoongesteld, in donkere ruimtes of vitrines met een gecontroleerd klimaat, waarna ze voor lange tijd weer in volledige duisternis worden gehuld.
Jacopo Pontormo (1494-1557)
Twee zittende jonge mannen
c. 1525
Des te bijzonderder is het dat de mooiste tekeningen nu voor het eerst samen te zien zijn in een expositie. Zo’n 120 met zorg geselecteerde werken worden, verdeeld over meerdere zalen, in chronologische en thematische volgorde tentoongesteld. In de eerste zaal valt ons oog op een tekening met meerdere schetsen van naakte vrouwen in verschillende poses. Curator Rosie Razzall legt uit dat dit misschien wel de oudst bekende tekening van vrouwelijk naakt is. De Italiaanse kunstenaar Pisanello (c. 1395-1455) maakte het rond 1431/1432. De schetsen waren waarschijnlijk bedoeld als voorbereidende werken voor grotere schilderprojecten, maar onthullen ook Pisanello’s talent voor het vastleggen van de menselijke vorm in een elegante, vloeiende stijl. Zijn werk geldt als vroeg renaissancistisch, met een sterke nadruk op natuurlijke details en gratie, wat een brug vormt tussen middeleeuwse tradities en de opkomst van renaissancistische verkenningen van realisme. Je ziet hoe een meesterschilder zijn objecten bestudeert, hoe hij zowel de anatomie als de beweging van het menselijk lichaam zo natuurgetrouw probeert weer te geven. Dwalend door de tentoonstellingsruimten besef je eens te meer dat het een wonder mag heten dat er überhaupt tekeningen zijn overgeleverd uit die tijd - en dan ook nog in zo’n fantastische kwaliteit.
Pisanello (c. 1395-1455)
Vier studies van een vrouwelijk naakt, een aankondiging en twee studies van vrouwen die zwemmen
c. 1431-32
De grote waarde van deze expositie is dat je het gevoel hebt dat je meekijkt over de schouders van Leonardo da Vinci en Michelangelo. De tijd vormt geen barrière meer: door de schetsen krijg je als het ware toegang tot het hoofd en de hand van de kunstenaar. De tekeningen laten zien dat de vroege renaissancekunstenaars een diepe interesse hadden in anatomie en de menselijke vorm, en dat ze uitgebreid experimenteerden met houdingen en bewegingen om realisme en dynamiek in hun werk te brengen. Zie bijvoorbeeld de tekening Leda en de zwaan van Leonardo da Vinci, een van de topwerken in de tentoonstelling. Deze schets voor een schilderij, waarvan het uiteindelijke werk verloren is gegaan, toont een meesterlijke beheersing van de technieken die diepte en volume aan de figuren geven.
Leonardo da Vinci (1452-1519)
Leda en de zwaan
c. 1505-07
Dergelijke tekeningen illustreren ook hoe kunstenaars van de Italiaanse renaissance zich bevrijdden van middeleeuwse stijlen die vaak meer gestileerd en minder natuurgetrouw waren. In plaats daarvan richtten ze zich op nauwkeurige observatie van de natuur, een verschuiving die typerend werd voor de renaissance. De gedetailleerde voorstudies voor complexe composities wijzen verder op de behoefte aan nauwkeurige voorbereiding. De focus op menselijke expressie en houding benadrukt ook de opkomende waardering voor het individu en de complexe emoties die zij probeerden weer te geven. Dit aspect van de kunst weerspiegelt een culturele verschuiving waarin de mens en zijn innerlijke wereld centraal kwamen te staan, een kenmerk dat de renaissancebeweging definieerde.
Daarnaast zijn veel van deze schetsen, zoals de studies van naakten, bedoeld als voorbereidende werken voor grotere projecten, wat aangeeft dat kunstenaars het schetsen als een essentieel onderdeel van hun creatieve proces beschouwden. De kunstenaar geeft zichzelf daarom ook bloot met deze schetsen: je ziet waar hij mee worstelde, waar hij mee oefende, om uiteindelijk de schilderijen te maken die hem onsterfelijk maakten.
De tentoonstelling Naissance et Renaissance du dessin italien is tot en met 12 januari 2025 te zien in Fondation Custodia in Parijs.
