De publieke omroep verkeert in een existentiële crisis. Vorige week stapte bestuursvoorzitter Frederieke Leeflang op, en daarmee lijkt de chaos compleet. Bedreigingen stapelen zich op, een ingrijpende reorganisatie onder politieke druk komt eraan, en het draagvlak voor de NPO brokkelt al jaren af.
Het vertrek van Leeflang legt pijnlijk bloot wat al langer duidelijk is: de leiding van de Nederlandse Publieke Omroep (NPO) faalt, en de Raad van Toezicht (RvT) heeft stelselmatig verzuimd zijn taak te doen. Het is tijd voor een radicale koerswijziging. Er moet deze week nog een functionerende raad van bestuur komen, bestaande uit mensen met ervaring uit de omroepwereld zelf, die meteen aan de slag kunnen. Niets doen is geen optie meer.
De problemen bij de NPO zijn niet nieuw. Leeflangs voorganger, Shula Rijxman, worstelde eveneens met de complexe taak om de publieke omroep relevant en geloofwaardig te houden. Onder hun beider leiding is het draagvlak onder kijkers, luisteraars en binnen de omroepen zelf gestaag afgekalfd. De cijfers liegen niet: waar de NPO ooit een onmisbare pijler van de Nederlandse samenleving was, vecht het nu voor zijn bestaansrecht.
Programma’s verliezen kijkers, jongere generaties haken af, en de politieke druk om te hervormen – of zelfs te bezuinigen – neemt toe. Dit is geen incident, maar een patroon van falend leiderschap. Want wie vertelde de afgelopen jaren overtuigend ‘het verhaal’ van de publieke omroep? Niemand.
Ronduit stuitend is de laksheid van de Raad van Toezicht onder leiding van Tjibbe Joustra. Zowel onder Rijxman als Leeflang kwamen er herhaaldelijk zeer serieuze signalen uit de top van de NPO over disfunctioneren, interne spanningen en een gebrek aan visie. De RvT, die geacht wordt als waakhond op te treden, bleef echter oorverdovend stil. Geen ingreep, geen koerscorrectie, geen greintje verantwoordelijkheid. En dat alles onder het mom van de ‘rust bewaren’.
Dit structurele falen bereikt een dieptepunt nu de omroep in brand staat: de raad stelt na het vertrek van advocate Leeflang (afkomstig uit het netwerk van Joustra zelf) voor een interne NPO-functionaris zonder media-ervaring als interim-bestuursvoorzitter te benoemen. Dit is alsof je een accountant vraagt een zinkend schip te redden terwijl de golven over de reling slaan. De NPO heeft geen behoefte aan een bureaucratische tussenoplossing; ze heeft leiders nodig die het klappen van de zweep kennen, die begrijpen wat er speelt in Hilversum én in de samenleving.
De bedreigingen – variërend van fysieke intimidatie van journalisten tot politieke aanvallen op zijn bestaansrecht – eisen een stevige, geloofwaardige reactie van de NPO.
De oplossing ligt voor de hand: haal de expertise uit de omroepen zelf. Het is hun voorbestaan dat tezamen met de publieke omroeptaak op het spel staat. Benoem dit keer geen outsiders die eerst een inwerkperiode nodig hebben, maar ervaren mensen die direct aan de slag kunnen. Liefst deze week nog. Ze begrijpen de ziel van de publieke omroep en de urgentie van dit moment.
Waarom is snelheid cruciaal? De NPO staat op een kantelpunt. De bedreigingen – variërend van fysieke intimidatie van journalisten tot politieke aanvallen op zijn bestaansrecht – eisen een stevige, geloofwaardige reactie. Tegelijkertijd dreigt de aangekondigde reorganisatie, onder druk van Den Haag, een lege huls te worden als er geen visie is om die te sturen.
Zonder een raad van bestuur die onmiddellijk knopen kan doorhakken, raakt de NPO stuurloos. Dat is niet alleen een risico voor de medewerkers en makers, maar ook voor de miljoenen Nederlanders die afhankelijk zijn van een onafhankelijke, betrouwbare publieke omroep.
Critici zullen zeggen dat het benoemen van omroepinsiders naar nepotisme riekt of dat het de broodnodige vernieuwing in de weg staat. Dat argument snijdt geen hout. De crisis vraagt om stabiliteit en kennis van zaken, niet om experimenten met externen die de sector niet begrijpen. Op dit moment wordt de afdeling ‘televisie’ van de NPO nota bene geleid door een personeelsmanager!
Het is vijf voor twaalf. De NPO kan het zich niet permitteren om te blijven aanmodderen.
Vernieuwing kan komen zodra de brand geblust is. Bovendien: als de RvT blijft vasthouden aan zijn huidige koers, met een functionaris zonder media-ervaring aan het roer, dreigt een nog grotere chaos. Wie vertrouwt zo iemand om een cultureel en journalistiek instituut te redden, door de samenleving als geheel te overtuigen van z’n noodzaak?
Deze onverantwoorde keuze zal op korte termijn onvermijdelijk leiden tot verder ingrijpen van de politiek en daarmee het vertrek van niet alleen Tjibbe Joustra, maar de gehele RvT. De wegkijkende toezichthouders zullen de geschiedenis in gaan als een epic fail op de smeulende resten van wat eens een sterke publieke omroep was.
Het is vijf voor twaalf. De NPO kan het zich niet permitteren om te blijven aanmodderen. Bij voorkeur deze week moet er een raad van bestuur staan, met ervaren omroepmensen. De Raad van Toezicht moet eindelijk zijn verantwoordelijkheid nemen en stoppen met falen. De publieke omroep verdient beter – en Nederland ook.
Ton F. van Dijk schrijft voor HP/De Tijd over politiek en media. Hij werkte in het verleden als prijswinnend programmamaker, netmanager en directeur televisieprogrammering bij de NPO. In 2007 werd hij uitgeroepen tot Omroepman van het jaar en in 2017 ontving hij voor zijn werk bij de publieke omroep een koninklijke onderscheiding.
