Woensdag is de voornaamste dag van de week, omdat ik op die dag mijn blije plicht mag vervullen om mij op deze plek tot u te wenden en op te schrijven wat u op donderdag leest. Daarom worden verkiezingen in Nederland ook altijd op woensdag gehouden, met het doel om mij, terwijl de uitslagen binnendruppelen, met een steeds nijpender knellende deadline onder druk te zetten en te dwingen tot een analyse die hopelijk de onherhaalbare kwaliteiten van onmiddellijkheid bezit.
Ik zal u niet vervelen met de uitslagen van de verkiezingen, die hier, waar ik zit, op woensdagnacht, nog niet definitief zijn en die voor u daar, op donderdag, inmiddels al oud nieuws zijn. Ik kijk vooruit, zoals een dichter betaamt, en voorspel de wijze waarop de onderhandelingen voor de vorming van een nieuwe Nederlandse regering zullen verlopen.
Rob Jetten van D66 krijgt het initiatief, dat is duidelijk. Zelfs als het nieuws over zijn zege voorbarig zal blijken, zal hij als leider van de grootste partij die niet PVV heet het voortouw moeten nemen bij de kabinetsformatie. Een probleem hierbij is dat het nog nooit eerder is voorgekomen in de Nederlandse parlementaire geschiedenis dat de grootste partij zo klein was. Er zijn minstens vier partijen nodig om een meerderheid te vormen. Jetten heeft eigenlijk maar twee mogelijkheden: een breed centrumkabinet of een centrumrechts kabinet.
Om met die tweede optie te beginnen: D66, VVD, CDA en JA21 hebben net wel of net geen meerderheid. Het zou kunnen dat het nodig blijkt om BBB of ChristenUnie erbij te halen. Maar hiermee zou D66 de meest linkse partij zijn in een behoorlijk rechtse coalitie en Jetten zal dit ten koste van alles willen voorkomen. Daarom pleitte hij tijdens de uitslagenavond al voor de eerste optie. D66, VVD, GroenLinks/PvdA en CDA hebben een comfortabele meerderheid.
Het is onvermijdelijk dat het meest rechtse kabinet ooit plaats zal maken voor het op één na meest rechtse kabinet ooit met premier Jetten en minister Eerdmans op Economische Zaken.
Het probleem hierbij is dat Dilan Yesilgöz samenwerking met GroenLinks/PvdA in feite al heeft uitgesloten. Een nog groter probleem is dat de VVD niet voldoende heeft verloren om Yesilgöz te wippen als partijleidster. Zonder de VVD gaat het niet lukken, tenzij we denken aan een coalitie van minstens zeven partijen met alle linkse splinterpartijen (SP, Denk, Partij voor de Dieren, Volt), aangevuld met de ChristenUnie. Bovendien heeft de leider van het CDA, Henri Bontenbal, al eerder laten weten dat hij meer gecharmeerd is van een centrumrechts kabinet. Zodra het fantasiescenario van een bonte linkse coalitie serieus wordt overwogen, zal hij dit met zekerheid torpederen.
Jetten lijkt op het eerste gezicht in een comfortabele positie te verkeren. Het feit dat hij twee kanten op kan, kan hij strategisch uitbuiten. Hij kan beginnen te onderhandelen met GroenLinks/PvdA en wanneer blijkt dat deze partij niet voldoende bereid is tot concessies aan het CDA en VVD, kan hij dreigen om Joost Eerdmans van JA21 op te bellen. Of omgekeerd. Hij kan Eerdmans tot concessies dwingen met het dreigement om het over links te gaan proberen.
Maar dit is slechts schijn. Zijn positie is in strategisch opzicht helemaal niet zo comfortabel als zij lijkt. Feit is dat hij VVD en CDA nodig heeft en dat hij geen machtsmiddelen tot zijn beschikking heeft om druk op hen uit te oefenen. Zij zullen zich verzetten tegen een coalitie met links en zodra hij dreigt om Eerdmans te bellen, doet hij hen alleen maar een plezier. Het is twee tegen één. En Jetten kan de onderhandelingen zelf niet opblazen. Zo’n kans krijgt hij nooit meer.
Vanwege deze belangen zou de kabinetsformatie wel eens langdurig kunnen worden. Ofwel Yesilgöz moet de tijd krijgen om uit te leggen waarom zij toch met GroenLinks/PvdA wil regeren, ofwel Jetten moet de tijd krijgen om zijn achterban rijp te maken voor de gedachte dat hij niet om Eerdmans heen kan. En Yesilgöz hoeft niet te regeren. Zij kan ook afhaken. Jetten heeft die luxe niet. Daarom is het onvermijdelijk dat het meest rechtse kabinet ooit plaats zal maken voor het op één na meest rechtse kabinet ooit met premier Jetten en minister Eerdmans op Economische Zaken.
Bij dit alles spijt het mij oprecht dat ik als dichter een ziener ben en dat mijn voorspellingen altijd uitkomen.
