In het online interviewprogramma De Nieuwe Wereld legde Klok uit waarom hij tijdens de coronacrisis terughoudend was met het publiceren van kritische artikelen over het RIVM, het instituut dat Nederland adviseerde over bijvoorbeeld coronamaatregelen. Volgens hem was dit een bewuste keuze. Kritiek op het RIVM zou groepen versterken die de legitimiteit van dit soort instituties fundamenteel in twijfel trekken.
De hoofdredacteur van de Volkskrant noemde dit een “oerdilemma” van zijn hoofdredacteurschap, dat al begon vóór corona, bijvoorbeeld bij discussies over stikstofberekeningen van het RIVM. “Als er populistische stromingen zijn die de legitimiteit van het hele RIVM willen ondermijnen, moet je als medium goed nadenken of je door een discussie te openen niet onbedoeld die partijen wind in de zeilen geeft,” aldus Klok.
In de podcast De X! Factor uit journalist Ton F. van Dijk scherpe kritiek op deze houding. Hij noemt Kloks standpunt “verbijsterend” en onjournalistiek. “De taak van de journalistiek is om de macht te controleren, ongeacht wie daar baat bij heeft,” stelt Van Dijk. Hij benadrukt dat journalisten zich moeten richten op feiten, relevantie en wederhoor, zonder zich te laten leiden door de mogelijke neveneffecten van een publicatie.
“Als je als journalist begint met afwegen welke groepen je helpt, maak je een politieke keuze. Dat is de dood in de pot voor de journalistiek,” waarschuwt hij. Van Dijk verwijst naar het klassieke journalistieke adagium publish and be damned: als de feiten kloppen, moet je publiceren, ongeacht de gevolgen.
Esther van Fenema, psychiater en mede-presentator van De X! Factor, nuanceert dit door te wijzen op de veranderingen in de tijdsgeest. Zij erkent de complexiteit van Kloks positie en waardeert zijn pogingen om in gevoelige kwesties, zoals het Israël-Palestina-conflict, zowel nieuws te brengen als maatschappelijke rust te bewaren. “We leven in een tijd waarin het debat niet meer vrijblijvend is,” zegt Van Fenema.
‘Als je informatie hebt dat de stikstofberekeningen van het RIVM niet kloppen en je publiceert dat niet uit angst voor de gevolgen, dan bevestig je het beeld dat de media deel zijn van een complot.’
Ton F. van Dijk
Ze vraagt zich af of de traditionele opvatting van het vrije woord, waarin journalisten louter feiten brengen en het debat aan de samenleving overlaten, nog houdbaar is. Volgens haar is de samenleving zo gepolariseerd dat publicaties al snel worden ingezet in een “religieuze stammenstrijd,” wat journalisten dwingt om hun verantwoordelijkheid te heroverwegen.
Van Dijk countert dat juist deze polarisatie bij uitstek vraagt om “rolvaste” journalistiek. Hij stelt dat het wantrouwen in instituties, zoals het RIVM, alleen kan worden hersteld als media hun taak als waakhond serieus nemen. “Als je informatie hebt dat de stikstofberekeningen van het RIVM niet kloppen en je publiceert dat niet uit angst voor de gevolgen, dan bevestig je het beeld dat de media deel zijn van een complot,” zegt hij.
Volgens Van Dijk is Kloks terughoudendheid niet alleen een journalistieke misstap, maar ook een gemiste kans om vertrouwen in de media te herstellen. “Rolvastheid is nu cruciaal, juist in deze tijd van wantrouwen en polarisatie.”
Het gesprek legt een fundamentele paradox bloot: terwijl Klok probeert instituties te beschermen door terughoudendheid, voedt zijn aanpak volgens Van Dijk juist het wantrouwen dat Klok zegt te willen bestrijden.
Van Fenema wijst op de dreiging van geweld en activisme in de huidige samenleving, wat volgens haar een andere aanpak vereist dan de traditionele journalistieke principes. Van Dijk blijft echter stellig: “Journalistiek moet gaan om waarheidsvinding, niet om het bewaken van maatschappelijke rust. Als je dat loslaat, ondermijn je de kern van het vak.”
Andere onderwerpen in De X! Factor: Martin Bosma wil (nog) geen onderzoek naar Vera Bergkamp. De dagen van dirigent Jaap van Zweden lijken geteld door veranderende tijdgeest. Ronald Plasterk waarschuwt: Wierd Duk is geen fascist.
Kijk hier de hele aflevering:
