Van Fenema, zelf arts, begint met een verdediging van de medische kant. De adviezen zijn naar beste eer en geweten gegeven, op basis van de kennis die er destijds was. Van Dijk kaatst terug dat zij daarmee de conclusie al aanneemt die de commissie nog moet trekken. ‘Misschien heb je iets te veel vertrouwen in wat een RIVM allemaal zegt en heeft geadviseerd. Want die kunnen ook fouten maken.’ Hij haalt Armand Girbes aan, hoogleraar intensive care aan Amsterdam UMC, die stelt dat het beleid vrijwel uitsluitend stuurde op ic-capaciteit en covidpatiënten. Mensen met andere aandoeningen werden daardoor te laat ontdekt of konden niet worden geopereerd, en dat is in de totale afweging onvoldoende meegewogen.
Daar geeft Van Fenema hem gelijk. Er is smal gekeken, op het voorkomen van code zwart, en niet naar wat de maatregelen in de breedte van de samenleving aanrichtten. Waar zij tijdens de crisis al herhaaldelijk over schreef, is de communicatie. Van Dissel, Rutte en De Jonge die in donkere pakken de maatregelen over het land uitstortten, zonder ooit uit te leggen wat het betekent als je bedrijf omvalt door een zoveelste lockdown. Die draagvlakcommunicatie noemt zij ronduit bagger.
Achter dat communicatieprobleem schuilt volgens Van Dijk een dieper patroon. Uit de verhoren rijst het beeld op van een drie-eenheid van Rutte, De Jonge en Grapperhaus, bevestigd door een uitgelekt appje van Rutte aan De Jonge: wij en Ferd tegen de rest. In zo’n constellatie ontstaat tunnelvisie en groepsdenken, en op een gegeven moment is er geen alternatief meer. Wie kritiek uitte werd weggezet. ‘Je bent of een wappie of je bent een desinformatieverspreider,’ zegt Van Dijk. Mona Keijzer, staatssecretaris in datzelfde kabinet, uitte openlijk kritiek op het coronatoegangsbewijs en werd door Rutte ontslagen. Mogelijk was die kritiek terecht, zegt Van Dijk, maar in dat klimaat kwam zij simpelweg buitenspel te staan.
‘Niet gezien worden roept zoveel woede op.’
Esther van Fenema
Het scherpst wordt het gesprek bij de persoonlijkheden. Van Dijk memoreert dat De Jonge over zijn ministerschap in de crisis zei dat hij het voor geen goud had willen missen. Waarom zei hij dit? Van Dijk benadrukt dat het een serieuze vraag is. Mensen in verpleeghuizen namen afscheid van hun familie via een iPad, mensen stierven alleen op de ic, families konden hun doden niet begraven, en de verantwoordelijke minister had het voor geen goud willen missen. Wat De Jonge er ook mee bedoelde, woorden doen ertoe op dit niveau, zo stelt hij.
Zijn houding is voor Van Fenema ook een deel van het probleem. ‘Dat geeft natuurlijk wel aan dat je niet kan invoelen hoe verschrikkelijk dramatisch het voor zoveel mensen is geweest.’
Over de frikandel zijn ze het eens. Wie oprechte zorgen had over een snel ontwikkeld vaccin en van de minister van Volksgezondheid te horen kreeg dat je je ook niet afvraagt wat er in een frikandel zit, werd niet serieus genomen. ‘Mensen willen zich gezien en erkend voelen, zeker in hun zorgen in een crisis,’ zegt Van Fenema. ‘Niet gezien worden roept zoveel woede op.’
Hard is Van Dijk over Ferd Grapperhaus, de minister van justitie die de coronaregels handhaafde en z’n eigen bruiloft met tientallen gasten vierde en daarna met de hele groep dicht bij elkaar op de foto ging. Van Dijk vertelt dat zijn studerende zoon van twintig destijds door de politie in zijn eigen huis werd aangehouden omdat hij meer dan drie vrienden op bezoek had. Dat Grapperhaus na die bruiloft niet aftrad, is voor hem het moment waarop het definitief misging: anderen regels opleggen en zelf geen consequenties aanvaarden. Van Fenema spreekt in dat verband van het gif van slecht leiderschap, dat wantrouwen en polarisatie in de samenleving heeft gevoed.
Hun hoop is dat de commissie verder kijkt dan de wetenschappelijke advisering, en ook onderzoekt welke leiderschapsstijlen zijn gekozen en wat die jarenlang hebben aangericht in het vertrouwen van burgers in de politiek. De verhoren gaan op 24 augustus verder. De Jonge wordt op 3 september opnieuw gehoord.
Wekelijks bespreken Ton F. van Dijk en Esther van Fenema de meest spraakmakende kwesties van de week. De X! Factor is een podcast over politiek, media en menselijk gedrag.
