Halbe Zijlstra toont zich - en dat pleit voor hem - graag bereid tot het geven van tekst en uitleg. In een schriftelijke reactie aan HP/De Tijd legt de ‘VVD-prominent’, zoals hij in televisieprogramma Nieuws van de Dag steevast wordt genoemd, uit waarom hij Forum voor Democratie een ‘fascistische partij’ vindt.
De voormalig fractievoorzitter van de VVD (2012-2017) schrijft: “FVD vindt dat er sprake is van onderscheid tussen rassen, bijvoorbeeld dat het zijn van een echte Nederlander een genetische kwestie is. Ze hebben ook de vergaande vorm van nationalisme en aandacht voor het glorieuze verleden dat moet terugkomen, dat kenmerkend is voor fascistische partijen.”
Daarnaast wijst hij op het leiderschapsideaal binnen de partij en de ‘verheerlijking’ van Poetin. “FVD scoort slechter op het kenmerk ‘sterke leider’, hoewel achter de schermen Baudet natuurlijk nog aan alle touwtjes trekt. Het leiderschapsideaal zie je wel terug in de verheerlijking van een buitenlandse dictator als Poetin.”
Zijlstra is ook van mening dat er bij Forum voor Democratie sprake is van een problematische houding tegenover de democratie. “FVD is in tegenstelling tot een PVV wel antidemocratisch en antiliberaal en het stelt democratische instituties ter discussie.”
Over geweld en antisemitisme - belangrijke ingrediënten van de toxische fascistische ideologie - schrijft Zijlstra het volgende: “Hoewel FVD fysiek geweld nog niet propagandeert (hoewel het steunen van harde acties tegen asielzoekerscentra daar tegenaan schuurt), wordt er al langere tijd psychisch geweld toegepast middels bedreigingen en allerlei social media-acties die feiten verdraaien. FVD is ook aantoonbaar antisemitisch en doet aan zondebokpolitiek en racisme. De partij probeert een vijandbeeld te scheppen, om daarmee de schuld van nationale problemen daar neer te leggen.”
‘Hoewel FVD fysiek geweld nog niet propagandeert (hoewel het steunen van harde acties tegen asielzoekerscentra daar tegenaan schuurt), wordt er al langere tijd psychisch geweld toegepast middels bedreigingen en allerlei social media-acties die feiten verdraaien.’
Halbe Zijlstra
Ook benadrukt Halbe Zijlstra het emotionele en niet rationele karakter van Forum voor Democratie: “Daarnaast is FVD anti-modernistisch/anti-wetenschappelijk en irrationeel, want de nadruk ligt op emotie, mythevorming en ressentiment in plaats van rationeel debat. Allemaal kenmerken van een fascistische partij.”
Om die reden noemt Zijlstra Forum voor Democratie tegenover HP/De Tijd concluderend een ‘wolf in schaapskleren’ en maakt hij een expliciete vergelijking met Hitlers Nazipartij. Hij schrijft daarover: “Maar dat wordt meestal pas duidelijk nadat ze aan de macht zijn gekomen. Bij de NSDAP werd pas na de verkiezingen van 1933 duidelijk dat ze de democratie wilden afschaffen,” aldus Zijlstra.
Maar rechtvaardigt deze uitgebreide onderbouwing van de VVD’er de harde kwalificatie van ‘fascistische partij’ aan het adres van Forum voor Democratie? Met andere woorden: hanteert Zijlstra een bruikbaar frame om de partij te duiden? Of gebruikt hij een sensationeel label, dat vooral lijkt ingegeven door politieke rivaliteit?
Toetsing aan Robert Paxtons The Anatomy of Fascism (2004, Nederlandse vertaling 2025) biedt een hanteerbare meetlat. De Amerikaanse historicus definieert fascisme niet als een starre ideologie, maar als een specifiek politiek gedrag in crisistijd.
Zijn zeven kenmerken zijn: obsessieve zorg om verval, de mythe van vernedering, een cultus van eenheid en zuiverheid, een massapartij met militante aanhangers, samenwerking met elites, erosie van democratische normen en uiteindelijk geweld zonder ethische beperkingen.
Zijlstra’s kritiek raakt vooral de eerste vier punten. Forum voor Democratie hamert inderdaad op cultureel en demografisch verval, spreekt van een vernederd Nederland door EU, migratie en globalisme, en cultiveert een romantisch-nationalistisch ideaal van herstel en zuiverheid. Nationalistische uitspraken, aandacht voor het glorieuze verleden, incidenten met antisemitisme en Poetin-sympathie passen in die mobiliserende fase van ressentiment en mythevorming.
Toch schiet de analyse van Zijlstra tekort bij de latere, beslissende fasen van Paxtons model. Forum voor Democratie positioneert zich radicaal anti-establishment en werkt niet samen met traditionele elites. De partij pleit voor meer referenda en directe democratie, niet voor het afschaffen van verkiezingen.
Er is geen paramilitaire vleugel, geen systematische geweldspropaganda en geen territoriale expansiedrift. Harde retoriek of online intimidatie is verwerpelijk, maar ligt mijlenver af van de SA of Mussolini’s zwarthemden. FVD blijft een electorale partij die (vooralsnog) meedoet aan het parlementaire spel.
Paxton zelf waarschuwt tegen losjes gebruik van het etiket. Hij benadrukt contextuele verschillen met de jaren dertig: welvaart versus massawerkloosheid, sterke versus zwakke instituties.
Door Forum voor Democratie fascistisch te noemen, reduceert Zijlstra een serieuze discussie over immigratie, identiteit en soevereiniteit tot morele diskwalificatie. Daarmee creëert hij juist het vijandbeeld dat hij de tegenstander verwijt.
De inflatie van ‘fascisme’ blijft overigens niet beperkt tot Halbe Zijlstra en is wijdverbreid in het Westen. Het label wordt maar al te gemakkelijk op nationalisten en populisten geplakt. Groot risico: we zien echte parallellen - polarisatie, erosie van vertrouwen, opkomst van emotionele politiek - minder scherp. Met alle bijbehorende risico’s.
Forum voor Democratie verdient wel degelijk kritiek. Antisemitische uitglijders, complotdenken en een dominante rol voor de intellectueel verdwaalde Baudet vragen om zelfreflectie.
Forum voor Democratie verdient wel degelijk kritiek. Antisemitische uitglijders, complotdenken en een dominante rol voor de intellectueel verdwaalde Baudet vragen om zelfreflectie. Biologisch getint nationalisme en ressentiment verdienen keiharde inhoudelijke bestrijding.
Maar het onderscheid tussen populisme, radicaalrechts nationalisme en historisch fascisme moet bewaard blijven. Anders verliest de democratie haar zelfcorrigerend vermogen: critici worden uitgesloten in plaats van tegengesproken.
Robert Paxton wijst er nadrukkelijk op dat fascisme sluipend groeit wanneer normale politiek faalt. Een observatie die Halbe Zijlstra bij Nieuws van de Dag overigens leek te delen toen hij de verantwoordelijkheid voor de electorale opkomst van Forum voor Democratie toedichtte aan het politieke midden, dat wel regeert, maar niet met oplossingen komt.
De beste remedie lijkt daarom niet het plakken van etiketten, maar het serieus nemen van grieven van burgers over demografie, cultuur en democratische controle door het politieke establishment.
In een volwassen democratie bestrijden we slechte ideeën bij voorkeur met argumenten en alternatieven, niet met historische hyperbolen. De term ‘fascisme’ is te waardevol om te verspillen aan partijpolitieke scoringsdrift.
Een conclusie waar Zijlstra zich overigens niet bij neerlegt: “Het echte risico is dat we ons laten misleiden door de schaapskleren en ons pas realiseren waar de FVD voor staat als het te laat is.”
