Citizen Vigilante verscheen op 19 juni in een klein aantal Noord-Amerikaanse bioscopen en als digitale koop- en huurtitel bij Amazon, Apple en Fandango, vooralsnog alleen in de Verenigde Staten en Canada. De hoofdrol is voor Armie Hammer, in zijn eerste grote rol sinds hij Hollywood onder druk van beschuldigingen van seksueel misbruik verliet. Hij speelt Michael Sanders, een rijke Amerikaanse ex-militair in een niet nader genoemde Europese stad, die tot de conclusie komt dat het continent aan verval ten prooi is en dat de rechterlijke macht daar geen antwoord op weet. Waarna hij zelf voor rechter en beul gaat spelen. Een tienermeisje wordt verkracht door een groep jongens met een migratieachtergrond, die van de rechter een lichte straf krijgen omdat zij worden gezien als slachtoffer van een mislukte integratie. Sanders zoekt de daders op en schiet hen dood, samen met hun families. Aan het einde richt hij zich via een videoboodschap rechtstreeks tot de kijker, met de oproep zijn voorbeeld te volgen zolang de overheid het laat afweten.
De kritiek was vernietigend. Op Rotten Tomatoes is zeven procent van de recensenten positief, Variety noemde de film moreel bankroet. De Duitse filmkeuring FSK weigerde een leeftijdsclassificatie omdat de film zou kunnen aanzetten tot geweld tegen migranten, waardoor hij in Duitsland niet vertoond of verkocht mag worden. Boll spreekt van censuur en wendde zich op X tot Elon Musk. Die zette de film van 25 tot 27 juni gratis op zijn platform, waar hij binnen een etmaal ruim elf miljoen keer werd bekeken. Inmiddels is Citizen Vigilante de best verkochte digitale film bij Apple en Amazon, met een publiekswaardering van vierennegentig procent. Een vervolg is aangekondigd voor 2027.
In de podcast buigen Van Dijk en Van Fenema zich vooral over de vraag waarom deze film zo effectief is. Van Dijk, oud-televisiemaker, bekeek hem eerst met een vakmatige blik. ‘Is het een kwalitatief hoogwaardige film? Nee. Het is eigenlijk een hele slechte film,’ zegt hij. Geen verhaal dat door personages wordt gedragen, maar propaganda waarin scènes uit de dagelijkse krant aan elkaar zijn geknoopt en van één verklaring worden voorzien: migranten bedreigen de Europese beschaving en de overheid laat haar burgers in de steek. ‘Het is eigenlijk gewoon een soort pamflet. Een stuk rood vlees dat in de samenleving wordt gegooid en waarvan je niet precies weet wat de gevolgen ervan zijn.’ Van Fenema keek naar eigen zeggen ademloos, ‘en dat is niet per se positief bedoeld’. Wat haar vooral trof, is dat de film net iets geraffineerder werkt dan een kale oproep tot geweld.
‘Het is niet een oproep tot geweld. Het is een legitimatie om geweld toe te passen omdat we door de overheid in de steek worden gelaten.’
Esther van Fenema
Die legitimatie werkt volgens haar via oude, primitieve reflexen. De schurk die orde schept waar de instituties falen, is een script dat evolutionair diep in mensen verankerd zit, en wie niet oppast gaat Sanders als held zien terwijl het gruwelijk is wat hij doet. Van Fenema merkte tot haar eigen schrik dat de film ook fysiek iets met haar deed. ‘Ja, dat doet iets met je lijf,’ zegt zij. Op sociale media zag zij reacties van kijkers in de trant van: zo iemand hebben we nodig, wanneer staat er zo iemand bij ons op? Voor Van Dijk zit daar het werkelijke gevaar. Een deel van het publiek neigt al naar gewelddadig activisme, en voor die groep kan Sanders het laatste duwtje zijn. ‘Misschien wordt er volgende week een aanslag gepleegd, of over drie maanden, waarbij iemand zegt: ik ben geïnspireerd door deze film. Dat risico is reëel.’
Toch wil hij niet aan een verbod. ‘Het verbieden van films is wel het allerlaatste wat je in een democratie moet doen. Wat je moet doen is benoemen wat je ziet en wat er speelt, en het erover hebben.’ Precies wat de beide makers in deze aflevering proberen. Van Fenema onderschrijft dat en wijst op het verschil met een andere provocateur, de Nederlandse regisseur Tom Six. Diens The Human Centipede en The Onania Club zijn pervers en schokkend, maar ‘dat laat gewoon iets zien van waartoe de menselijke geest in staat is’, zonder ergens toe op te roepen. Daar loopt voor haar de grens.
Ongemakkelijker is dat de film een reëel gevoel raakt. Wie zich voorstelt dat in een doorsnee Nederlandse wijk een man rondloopt die het op meisjes van vijftien voorzien heeft, terwijl de overheid niet ingrijpt, kan volgens Van Dijk uitstekend begrijpen dat vaders in zo’n buurt een burgerwacht vormen. Bij Ter Apel gebeurde dat eerder al. Zolang de rechtsstaat op deze thema’s onderpresteert, ligt de weg open voor films die op die woede inspelen en voor politici die er stemmen mee winnen. Van Fenema vraagt zich hardop af of Musk en de kring rond Donald Trump daar ook een concreter belang bij hebben dan ideologische verwantschap alleen. Van Dijk wil daar niet in mee, dat vindt hij te speculatief. Het enthousiasme waarmee Musk deze film de wereld over hielp, houdt hij intussen wel scherp in de gaten.
Wekelijks bespreken Ton F. van Dijk en Esther van Fenema de meest spraakmakende kwesties van de week. De X! Factor is een podcast over politiek, media en menselijk gedrag.
