Ceuta is een Spaanse stad op Marokkaanse bodem, een van de twee plekken waar de Europese Unie een landgrens met Afrika heeft. In minder dan twee dagen kreeg de stad van ruim 83.000 inwoners er bijna 50.000 nieuwkomers bij, van wie een groot deel de kust op zwom. Zeker enkele tientallen mensen kwamen daarbij om het leven. De aanleiding ligt bij een uitspraak van het Spaanse Hooggerechtshof, die volgens de autoriteiten door mensensmokkelaars wordt misbruikt om de instroom aan te wakkeren. De reacties waren fel. Geert Wilders eiste dat de Kamer terugkwam van reces, de Italiaanse premier Giorgia Meloni schortte de Schengencontroles met Spanje tijdelijk op, en de Spaanse premier Pedro Sánchez noemde de Europese reactie egoïstisch en onwettig.
Wat Van Fenema als eerste opvalt, is de angst die de beelden opriepen. Het is het beeld waar veel mensen bang voor zijn, zegt zij: buitengrenzen die worden bestookt en een continent dat wordt overspoeld. Juist daarom pleit zij voor kalmte. Angst activeert het oudste deel van het brein, de amygdala, bedoeld om te overleven via vechten, vluchten of bevriezen, en dat is een slechte raadgever zolang er geen tijger op je afstormt. Zij vermoedt bovendien dat die paniek precies de bedoeling is, want de beelden gaan niet toevallig op dat moment de wereld over.
Van Dijk deelt dat vermoeden. Je krijgt niet zomaar op één dag vijftigduizend mannen aan een grens, en er zouden Marokkaanse Facebookgroepen zijn geweest die na de bestorming snel verdwenen. Hij moet denken aan Project X in Haren, waar in 2012 een via Facebook uit de hand gelopen verjaardagsfeest tot rellen leidde. Het effect van Ceuta laat zich eenvoudig aflezen: verdeeldheid tussen bondgenoten als Spanje en Italië, en een nieuwe golf van angst onder de bevolking.
‘Dit is nog maar een voorproefje van het wapen dat migratie is.’
Ton F. van Dijk
Elke leider in een Afrikaans land, in Rusland of waar dan ook, kan volgens Van Dijk een migratiestroom op gang brengen om Europa onder druk te zetten. Als de bestorming een test was, dan is Europa gezakt, want het toonde vooral verdeeldheid en polarisatie. Tegelijk vindt hij de angst van burgers niet irrationeel. Al jaren wordt beloofd dat een Europees migratiepact de buitengrenzen zou beschermen en dat wie geen kans maakt snel wordt teruggestuurd, en het eerste het beste incident laat zien dat de Unie tot op het bot verdeeld is en haar grenzen niet bewaakt.
Op de vraag hoe een leider dan wél moet reageren, lopen hun opvattingen uiteen. Van Dijk vindt dat een leider zijn bevolking duidelijk moet maken dat hij haar zorgen deelt. Hij prijst Meloni, die een streep in het zand trok, en hekelt de Nederlandse premier die verkoos te zwijgen. Dat noemt hij een gemiste kans, en precies de reden waarom het vertrouwen in de politiek zo laag is: mensen zien in hun eigen omgeving dat de opvang niet deugt en dat er geen huizen zijn, en willen dat hun leider die werkelijkheid erkent.
Van Fenema ziet in dat verlangen naar een krachtig statement juist een gevaar. Zij raakt vermoeid van de ophefpolitiek waarin ieder incident onmiddellijk tot loopgraven leidt, en waarschuwt dat sociale media ongebreidelde hysterie en propaganda in de hand werken. Een rustige leider die laat weten dat hij de beelden heeft gezien en er zorgvuldig naar gaat kijken, is voor haar het betere voorbeeld. Waar Van Dijk het optreden van Meloni bewondert, wijst zij op de keerzijde ervan: wie zo’n confrontatie opzoekt, isoleert zichzelf en ondermijnt de Europese Unie, misschien wel precies zoals de opdrachtgever van deze bestorming het had bedoeld. Rust bewaren en de zorgen serieus agenderen zonder ze als olie op het vuur te gebruiken, dat is voor haar het leiderschap dat deze tijd vraagt. Wie er werkelijk achter de bestorming zit, zal de komende weken moeten blijken.
Wekelijks bespreken Ton F. van Dijk en Esther van Fenema de meest spraakmakende kwesties van de week. De X! Factor is een podcast over politiek, media en menselijk gedrag.
