Van Dijk wijst op cijfers uit het laatste politieke essay van Lamyae Aharouay in NRC. In 2018 hadden PVV en Forum voor Democratie samen 22 zetels in de Tweede Kamer. Inmiddels, met JA21 en BBB meegerekend, zijn dat er 46. Dat is geen toeval, vindt hij, maar het gevolg van een politieke elite die de zorgen van een groeiende groep burgers niet serieus neemt. Hij herkent het patroon uit Amerika, waar Hillary Clinton in 2016 haar tegenstanders wegzette als ‘a basket of deplorables’ en daarmee precies het sentiment voedde dat Trump aan de macht hielp. In Nederland gebeurt hetzelfde: mensen die zich zorgen maken over hun bestaanszekerheid worden afgedaan als domrechts of racist. Op een gegeven moment denken die mensen dat ze alleen nog worden gehoord als ze op een extreme partij stemmen.
Hoe chaotischer en onzekerder de wereld, hoe sterker de behoefte aan heldere categorieën van goed en fout.
Aanleiding voor het gesprek is een opiniestuk van sociologe Jolande Withuis in de Volkskrant, die betoogt dat de woke-beweging op haar retour is en parallellen trekt met het oude communisme. Van Fenema herkent in die analyse een mechanisme dat ze als psychiater goed kent: hoe chaotischer en onzekerder de wereld, hoe sterker de behoefte aan heldere categorieën van goed en fout. De kerk en het geloof zijn voor veel mensen weggevallen als samenbindend kader. In die leegte biedt morele zekerheid houvast. Dat verklaart volgens haar waarom het woke-denken zo’n kracht heeft gekregen, maar ook waarom het zo snel omslaat in morele veroordeling. Wie een ander aanspreekt op vermeend kwetsend taalgebruik, claimt daarmee superioriteit. Je zegt eigenlijk: ik weet wat goed is en jij doet het niet goed.
Van Dijk erkent dat woke ook iets positiefs heeft opgeleverd. Het Zwarte Piet-debat heeft Nederlanders bewuster gemaakt van de gevoelens van anderen. Het gevaarlijke schuilt in de laatste stap, het moment waarop die bewustwording omslaat in veroordeling en iedereen die het niet snel genoeg begreep wordt weggezet als racist.
Over de ernst van de situatie verschillen de twee subtiel van mening. Van Fenema noemt de huidige ontwikkelingen ontzettend bedreigend, maar houdt een slag om de arm: zolang het de meeste mensen gemiddeld redelijk goed gaat, blijft het risico op echte escalatie volgens haar beheersbaar. Van Dijk gaat verder. Hij ziet in Duitsland de AfD groeien, in Frankrijk soortgelijke tendensen, en vreest dat Europa afstevent op een golf van verrechtsing die de democratische rechtsstaat onder druk zet. De belangrijkste brandversneller is volgens hem het uitblijven van concrete resultaten. Er worden geen huizen gebouwd, alles wordt duurder, en het politieke midden verenigt zich in de gedachte dat het eigenlijk best goed gaat. Urgentie en daadkracht, zegt hij, dat is wat er nodig is. Niet nog meer fotootjes.
Wekelijks bespreken Ton F. van Dijk en Esther van Fenema de meest spraakmakende kwesties van de week. De X! Factor is een podcast over politiek, media en menselijk gedrag. Beluister hieronder de gehele aflevering.
