Bij de toeslagenaffaire werden duizenden ouders door de Belastingdienst onterecht als fraudeur bestempeld en financieel geruïneerd. Het leidde tot het rapport Ongekend Onrecht, het aftreden van het kabinet-Rutte III en een parlementaire enquête waarbij getuigen onder ede werden gehoord. Die affaire leek politiek afgehandeld. Nu blijkt dat al die tijd een datakluis bestond met miljoenen documenten die de enquêtecommissie nooit onder ogen heeft gekregen.
Oud-Kamerleden Pieter Omtzigt (NSC) en Renske Leijten (SP), die de affaire destijds mede aan het licht brachten, schreven er een opiniestuk over in de Volkskrant waarin zij aandringen op onafhankelijk onderzoek door juristen en data-analisten. Esther van Fenema vindt dat ‘relatief mild en een beetje vaag’. Omtzigt en Leijten weten beter dan wie ook hoe Den Haag werkt, zegt ze, en dus weten zij ook dat zo’n aanbeveling veel te weinig zal opleveren. Ton F. van Dijk vindt dat het niet ver genoeg gaat. Zelfs als buitenstaanders blijven Omtzigt en Leijten te voorzichtig, zegt hij, terwijl de Kamer nu een streep zou moeten trekken.
Een burger die bij een belastingonderzoek één document achterhoudt, wordt strafrechtelijk vervolgd. De overheid verzwijgt er 64 miljoen en er gebeurt niets.
De datakluis werd in 2019 ingericht en verdween uit het zicht, precies in de jaren dat de enquêtecommissie alle relevante informatie had moeten ontvangen. Staatssecretaris Sandra Palmen, die namens Omtzigts eigen partij NSC verantwoordelijk is voor het toeslagendossier, wist acht maanden van het bestaan van de kluis voordat zij de Kamer informeerde. Toen zij dat deed, zaten er een paar Kamerleden in de zaal. Geen spoeddebat, geen minister ter verantwoording geroepen, geen enkele consequentie.
De dubbele standaard maakt Van Dijk het felst. Een burger die bij een belastingonderzoek één document achterhoudt, wordt strafrechtelijk vervolgd. De overheid verzwijgt er 64 miljoen en er gebeurt niets. Nederland wijst graag naar Trump en tyrannieke regimes elders, maar de eigen overheid ondermijnt ongestraft de parlementaire controle. ‘Wij zijn ongelooflijk goed in het vingerwijzen naar anderen,’ zegt Van Fenema, ‘terwijl we de fundamentele principes van de democratische rechtsstaat zelf niet op orde hebben.’ Van Dijk vraagt haar wat er zou gebeuren als zij als zelfstandig psychiater zo’n harde schijf zou achterhouden voor de fiscus. ‘Ik denk dat ik gevierendeeld word,’ antwoordt ze droog.
Achter de verborgen gehouden documenten schuilen mensenlevens. Er zijn ouders aan kapotgegaan, er zijn doden gevallen, kinderen werden uit huis geplaatst en zijn nog altijd niet terug. Van Fenema ziet een probleem dat verder reikt dan dit ene dossier: een Belastingdienst die als staat in de staat functioneert, een parlement dat niet bijt, een samenleving die wegkijkt. Van Dijk wil er juist daarom niet in berusten. Iedereen begrijpt dat een overheid die 64 miljoen documenten achterhoudt voor haar eigen parlement een grens overschrijdt, zegt hij, en juist daarom moet de Kamer nu handelen: een plenair spoeddebat, de verantwoordelijke bewindspersonen naar huis sturen, de ambtelijke top vervangen en een nieuwe parlementaire enquête instellen. Daar heb je geen duur bureau voor nodig, zegt hij. Hij biedt zelfs aan het onderzoek gratis te doen: geef hem een half jaar, toegang tot alle data en de betrokkenen, en hij komt met antwoorden. ‘Als je nu niet duidelijk maakt dat dit een grens is, wanneer dan wel?’
Wekelijks bespreken Ton F. van Dijk en Esther van Fenema de meest spraakmakende kwesties van de week. De X! Factor is een podcast over politiek, media en menselijk gedrag.
